Utiles de conta

Utiles de pajeria


gramatica:pl:zaimki

GRAMATYKA
Pisownia i wymowa · Zdania · Rzeczowniki · Określniki · Zaimki · Przymiotniki · Przysłówki · Czasowniki · Przyimki · Spójniki · Zdania pytające · Zdania złożone · Liczebniki · Słowotwórstwo · Skróty · Interpunkcja

AVISA: Esta pajes sur la gramatica ancora no es completa traduida a polsce.

Zaimki

Zaimek to część mowy, która zastępuje dłuższe wyrażenie rzeczownikowe.

Zaimki osobowe

  • me – ja
  • tu – ty
  • el – on, ona
  • lo – ono
  • nos – my
  • vos – wy
  • los – oni, one

W języku LFN zaimki osobowe pozostają nieodmienne bez względu na to, w jakiej roli zostaną użyte (nie odmieniają się przez przypadki gramatyczne). Z tego powodu np. me może oznaczać — w zależności od położenia w zdaniu — „ja”, „mnie”, „mną”, „mię” lub „mi”, to samo ma zastosowanie do pozostałych.

Tu jest zaimkiem liczby pojedynczej, a vos — liczby mnogiej w każdym kontekście, bez względu na to, czy zwracamy się w sposób oficjalny (per Pani, Pan, Państwo), czy też nie (per ty, wy).

El es usada per refere a persones, e a animales como mamales e avias. On pote estende metaforal la usa a otra viventes, robotes, la luna, tempestas, etc.

Lo es usada per refere a cosas, viventes simple, ideas, consetas, etc.

Los es usada como la plural de ambos el e lo.

Elefen does not normally distinguish “he” and “she”. The forms elo (“he”) and ela (“she”) are rare, but can be used to avoid excessive repetition of people's names when talking about a man and a woman in the same context.

Zaimek osobowy może iść w parze z następującym po nim zdaniem podrzędnym. Może zostać opuszczony pod warunkiem, że sens zdania pozostanie jasny — wtedy jego funkcję przejmuje będący częścią zdania podrzędnego zaimek względny:

  • El recorda sempre la nomes de los ci el ia encontra. – On zawsze pamięta nazwiska tych, których spotkał.
  • Me respeta tu, ci es tan saja. – Szanuję cię, który jesteś tak mądry.
  • El ci osa, gania. – Ten, kto się ośmieli, wygrywa.
  • Ci osa, gania. – Kto się ośmieli, wygrywa.

On jest ogólnym zaimkiem nieokreślonym, odpowiadającym francuskiemu „on” lub niemieckiemu „man”. Oznacza „ludzie w ogólności” albo „dowolna osoba” — w języku angielskim podobną funkcję spełniają w sensie przenośnym zaimki „they” oraz „you”, natomiast w języku polskim — orzeczenie w formie bezosobowej strony zwrotnej, jak na przykład w zdaniach „Tutaj mówi się po polsku.”, „U nas kupuje się w osiedlowym warzywniaku.” czy „W tym wagonie nie można palić.” lub użycie trzeciej osoby liczby mnogiej. Dzięki zaimkowi on często unika się konieczności zastosowania czasownika w stronie biernej:

  • On dise ce tu va parti. – Mówią, że wyjeżdżasz. / Mówi się, że wyjeżdżasz.
  • On debe repete la verbo. – Trzeba powtarzać czasownik. / Czasownik powinien być powtarzany.

Se jest zaimkiem zwrotnym trzeciej osoby zarówno w liczbie pojedynczej, jak i w mnogiej. Odnosi się do podmiotu bieżącego czasownika, ale sam być nim nie może:

  • El limpi se. – Czyści się.
  • Los lava se. – Myją się.

La pronomes de posese es la określniki dzierżawcze presededa par la:

  • Me ia trova me libros, ma tu no ia trova la tuas. – Znalazłem moje książki, ale ty nie znalazłeś swoich.
  • Lo es ance plu grande ca la mea. – To też jest większe od mojego.
  • No toca acel jueta! Lo no es la tua. – Nie ruszaj tamtej zabawki! Nie jest twoja.

Zaimki wskazujące

Podobnie jak przymiotniki mogą być przekształcone na rzeczowniki, tak i większość określników jest w stanie być obiektem transformacji w zaimki.

Zaimki esta, acel oraz otra mogą przybierać postać liczby mnogiej (przyrostek -s). On pote ajunta -s ance a alga otra pronomes, per clari la sinifia:

  • tota, totas – wszyscy / wszystkie
  • ambos – oba / obie
  • esta, estas – ten / ta / to, ci / te
  • acel, aceles – tamten / tamta / tamto, tamci / tamte
  • cualce, cualces – jakikolwiek, którykolwiek, cokolwiek
  • cada – każdy / każda / każde
  • alga, algas – jakiś / jakaś / jakieś / jacyś / jakieś
  • cual – …
  • multe, multes – dużo, wiele
  • poca, pocas – mało, kilka
  • plu – więcej
  • la plu – najwięcej
  • min – mniej
  • la min – najmniej
  • un/la otra, otras – inny / inna / inne, inni / inne
  • la mesma – …
  • un tal

Przykłady:

  • Estas aspeta bela! – Te wyglądają ładnie!
  • Prende cualce. – Weź którykolwiek (z wyboru).
  • Me no vole judi, car me gusta egal cada. – Nie chcę osądzać, ponieważ każda z nich podoba mi się jednakowo.
  • Me vole grasia cada de esta persones. – Chciałbym podziękować każdemu z tych ludzi.
  • Alga(s) pensa ancora ce la mundo es plata. – Niektórzy (ludzie) wciąż uważają, że ziemia jest płaska.
  • Tu ia versa mal la vino. Alga es sur la table. – Źle nalałeś wino. Trochę (tego wina) jest na stole.
  • Multe(s) de nos es programores. – Wielu z nas to programiści.
  • Me no ia regarda multe(s) de acel filmas. – Nie obejrzałem wielu z tych filmów.
  • Me reconose poca(s) de la persones en la fola. – Poznaję niewielu ludzi w tłumie.
  • Plu va ariva pronto. – Więcej pojawi się wkrótce.
  • Alga parolas es clar, ma on no pote leje fasil la plu. – Niektóre wyrazy są czytelne, ale większość nie może być łatwo odczytana.
  • Tu ave min ca me. – Masz mniej ode mnie.
  • Me vole bonveni tota(s) de vos. – Chciałbym powitać was wszystkich.
  • Me ia compra sinco libros nova, ma me ia lasa tota(s) en la bus. – Kupiłem pięć nowych książek, lecz zostawiłem je wszystkie w autobusie.
  • Ambos de la enfantes jua felis. – Oboje dzieci bawią się wesoło.

Liczebniki główne mogą być użyte jako zaimki oznaczające grupy o ustalonej liczebności. Nie przyjmują zwykle przyrostka liczby mnogiej (-s), a także nie wymagają określników:

  • Tre de mea amis va ariva a esta sera. – Troje z moich przyjaciół przybędzie tego wieczoru.
  • Cuanto pizas tu ia come? – Ile pizz zjadłaś?
    • Cuatro! – Cztery!
  • La cuatro de nos va come en junta. – Czworo z nas będzie razem jeść.
  • Un de mea gatos manca. – Brakuje jednego z moich kotów.
  • La tre ia abita en la mesma aparte. – Troje mieszkało w tym samym mieszkaniu.

W celu wskazania nieokreślonej wielokrotności liczb takich jak sento, mil lub milion należy dodać przyrostek liczby mnogiej (-s):

  • Ia ave miles de persones a la conserta. – Na koncercie było tysiące ludzi.
  • A cada anio, miliones migra a otra paises. – Każdego roku miliony emigrują do innych krajów.
  • On ia vacui miles de plu persones de locas inondada par la deluvias. – Z obszarów zalewanych przez powodzie ewakuowano jeszcze tysiące osób.
  • On pote fatura plu sentos per servi. – Można zapłacić dodatkowe setki za usługę.

Przedimek la nie może być przekształcony w zaimek. Zamiast niego używa się el albo los:

  • La casa de mea padre es plu grande ca lo de mea frate. – Dom mojego ojca jest większy niż mojego brata.
  • Lo es ance plu grande ce lo cual me intende compra. – On jest też większy niż ten, który zamierzam kupić.

No również nie jest używany jako zaimek, jednakże tworzy on złożone formy nun i no cosa. Liczebnik zero może wystąpić jako zaimek.

Idiomatyczne wyrażenie la un la otra oznacza „nawzajem” lub „jeden drugiego”. Występuje również w formach wariantywnych la un o la otra („jednego lub drugiego”), la un pos la otra („jeden po drugim”) i la un sur la otra („jeden na drugim”):

  • La xicos colpa la un la otra. – Chłopcy biją się nawzajem.
  • Me pila me crepes la un sur la otra. – Ułożyłem w stos moje naleśniki jeden na drugim.

In some sentences, a pronoun is immediately followed by a verb and risks being misunderstood as a determiner followed by a a verb reused as a noun. For example, out of context, one can't be sure whether acel veni de Italia means “that action of coming from Italy” or “that comes from Italy”. In most cases, the context makes the meaning entirely obvious. But beginners in Elefen, and those who wish to avoid all risk of ambiguity, can add a simple noun – such as person or cosa – after the determiner instead of converting it to a pronoun:

  • Acel cosa veni de Italia. – That thing comes from Italy.
  • Recorda ce alga persones (o algas) abita en sua auto. – Remember that some people live in their cars.

In some cases, one wants to make it clear that the verbal noun is not a verb. With words like alga, multe, and poca, one can add de between the determiner and the noun; the determiner then becomes a pronoun, but the noun doesn't become a verb. With other determiners, such as esta and acel, one can add la before the determiner:

  • La profesor ia demanda alga de atende. – The professor asked for some attention.
  • Multe de labora pote es evitada. – A lot of work can be avoided.
  • La esta deside no es un bon resulta. – This decision is not a good outcome.

Zaimki pytajne

Lingua Franca Nova posiada zaimki używane do tworzenia pytań:

  • cual? – który? (= cual cosa?)
  • ci? – kto? (= cual person?)

Ci używany jest tylko jako zaimek i nie powinien być stosowany jako określnik.

Cual es fundal un determinante, ma on usa comun lo ance como un pronom, si on aseta la risca rara de malcomprende de espresas como cual veni de Italia.

Przykłady:

  • Cual tu gusta? – Które ci się podoba?
  • Cual tu prefere, la rojas o la verdes? – Które wolisz, czerwone czy zielone?
  • Ci vole es un milionor? – Kto chce zostać milionerem?
  • Tu vade a la sinema con ci? – Z kim idziesz do kina?
  • Ce es en la caxa? – Co jest w pudle?
  • Vos prefere ce? – Co wolisz?

On usa ci e cual ance en demandas reportada.

Zaimki względne

Cual oraz ci służą także jako zaimki względne, wprowadzając zdania podrzędnie złożone:

  • cual – który
  • ci – który (= la person cual…)

Zaimek względny odnoszący się do osoby lub zwierzęcia to ci, natomiast do pozostałych rzeczy — cual:

  • Esta es la fem de ci me ia compra mea auto. – To jest kobieta, od której kupiłem mój samochód.
  • La fem de ci me ia oblida sua nom es denova a la porte. – Kobieta, której nazwiska zapomniałem, znów jest przy drzwiach.
  • A, vide la patetas ci segue sua madre! – Ach, spójrz na kaczątka, które podążają za swą matką!
  • La libro cual me leje es tro longa. – Książka, którą czytam, jest za długa.
  • La casa en cual nos abita es tro peti. – Dom, w którym mieszkamy, jest za mały.
  • La superstisios – me gusta esta parola! – cual me ia investiga es riable. – Przesądy, — podoba mi się to słowo! — które przebadałem, są śmieszne.
  • El esperia un sonia cual el teme. – Ona przeżywa sen, którego się boi.
  • Porównaj: El esperia un sonia ce el teme. – Ona przeżywa sen, (a sen jest taki,) że się boi.

Con alga suproposas ajetivin, la frase xef omete la nom cual la proposa descrive. La pronom-sujunta mesma apare en loca de acel nom. Alora, on pote usa lo cual en loca de cual e el ci en loca de ci si on vole evita confusa:

  • Acel es lo cual me ia comprende. – …
  • Me comprende lo sur cual on ia instrui me. – …
  • Me no recorda (el) ci me ia vide. – …
  • Me no recorda (el) a ci me ia parla. – …

Inne zaimki

Istnieją cztery specjalne zaimki, które odnoszą się do osób. Są używane jedynie w liczbie pojedynczej:

  • algun – ktoś (= alga un, alga person)
  • cualcun – ktokolwiek (= cualce un, cualce person)
  • cadun – wszyscy, każdy (= cada un, cada person)
  • nun – nikt (= no un, no person)

Przykłady:

  • Algun entre nos es la asasinor. – Któryś z nas jest mordercą.
  • Dise acel broma a cualcun, e el va rie. – Opowiedz tamten dowcip komukolwiek, a będzie się śmiać.
  • Cadun debe reseta un premio. – Każdy musi dostać nagrodę.
  • Me senta en la atrio per un ora, e nun ia parla a me. – Siedzę w korytarzu od godziny i nikt do mnie nie przemówił.

Odpowiednikami algun, cualcun, cadun i nun dla rzeczy są alga cosa (coś), cualce cosa (cokolwiek), cada cosa (wszystko) i no cosa (nic).

Wyrażenia zaimkowe

Zaimki zazwyczaj nie są modyfikowane przez określniki czy przymiotniki, jednak mogą im towarzyszyć wyrażenia przyimkowe:

  • Nos en la sindicato esije plu diretos. – W związku domagamy się więcej praw.
  • Tota de la lenio es danada. – Wszystkie drewno jest uszkodzone.
  • La plu de esta linguas es difisil. – Większość tych języków jest trudna.
gramatica/pl/zaimki.txt · Editada: 2019/08/10 12:35 par Simon