Utiles de conta

Utiles de pajeria


gramatica:pl:slowotworstwo

GRAMATYKA
Pisownia i wymowa · Zdania · Rzeczowniki · Określniki · Zaimki · Przymiotniki · Przysłówki · Czasowniki · Przyimki · Spójniki · Zdania pytające · Zdania złożone · Liczebniki · Słowotwórstwo · Skróty · Interpunkcja

AVISA: Esta pajes sur la gramatica ancora no es completa traduida a polsce.

Słowotwórstwo

W języku LFN, nowe słownictwo może być tworzone poprzez dołączanie przedrostków lub przyrostków do istniejących wyrazów, albo zestawianie dwóch słów w jeden rzeczownik złożony.

It's also possible to reuse adjectives as nouns, and verbs as nouns, without adding an affix.

A small number of colour adjectives (such as ambar and orania) are derived without an affix from names of objects.

Przedrostki

Anti- means “anti-”. It forms adjectives and nouns that indicate opposition:

  • sosia  →  antisosial – anti-social
  • avion  →  antiavion – anti-aircraft
  • proton  →  antiproton – anti-proton

Auto- oznacza „samo-”, „auto-”. Tworzy rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki oznaczające czynności zautomatyzowane lub dokonane przez kogoś samemu sobie:

  • respeta – szacunek  →  autorespeta – szacunek dla siebie
  • flue – przepływ  →  autoflue – zawijanie wyrazów
  • adere – przylegać  →  autoaderente – samoprzylepny

Des- oznacza „od-”. Tworzy czasowniki oznaczające przeciwieństwo czynności. Przedrostek ten upraszcza się do de- przed S, Z, X lub J:

  • botoni – zapiąć (guzik)  →  desbotoni – odpiąć (guzik)
  • infeta – infekować  →  desinfeta – dezynfekować
  • jela – zamarzać  →  dejela – odmarzać
  • sifri – zakodować  →  desifri – odkodować

Inter- oznacza „między-”. Tworzy rzeczowniki, czasowniki oraz przymiotniki oznaczające czynności lub stany wzajemne:

  • cambia – zmienić  →  intercambia – wymienić
  • nasional – narodowy  →  internasional – międzynarodowy

Media- oznacza „pół-”, „śród-”. Tworzy rzeczowniki oznaczające punkt środkowy pierwotnego desygnatu:

  • note – noc  →  medianote – północ
  • estate – lato  →  mediaestate – połowa lata
  • punto – punkt  →  mediapunto – punkt środkowy, środek

Non- oznacza „nie-”. Tworzy przymiotniki i rzeczowniki oznaczające przeciwieństwo lub brak danej cechy. Przedrostek ten upraszcza się do no- przed N:

  • justa – sprawiedliwy  →  nonjusta – niesprawiedliwy
  • ativa – czynny  →  nonativa – nieczynny
  • nativa – rodzimy  →  nonativa – nierodzimy
  • nesesada – potrzebny  →  nonesesada – niepotrzebny
  • crede – wiara  →  noncrede – niewiara

Pos- oznacza „po-”, „post-”. Tworzy rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki odnoszące się do czasu (bądź miejsca), które znajdują się po innych (lub za innymi):

  • graduada – ukończyć studia  →  posgraduada – ukończyć studia podyplomowe
  • media – środek  →  posmedia – popołudnie
  • alveolo – dziąsło  →  posalveolal – zadziąsłowy

Pre- oznacza „przed-”, „prze-”, „pre-”. Tworzy rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki odnoszące się do czasu (bądź miejsca), które znajdują się przed innymi (lub z przodu innych):

  • graduada – ukończyć studia  →  pregraduada – ukończyć studia licencjackie
  • istoria – historia  →  preistoria – prehistoria
  • judi – sądzić  →  prejudi – przesądzać

Re- oznacza „re-”. Tworzy czasowniki odpowiadające czynności powtarzającej się bądź też o przeciwnym kierunku:

  • comensa – rozpocząć  →  recomensa – rozpocząć od nowa
  • pleni – napełnić  →  repleni – napełnić ponownie
  • paia – płacić  →  repaia – zwrócić pieniądze
  • veni – przyjść  →  reveni – wrócić

Su- oznacza „pod-”, „sub-”. Tworzy rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki mające niższą pozycję w hierarchii:

  • teninte – porucznik  →  suteninte – podporucznik
  • divide – dzielić  →  sudivide – dzielić na mniejsze części
  • consensa – świadomość  →  suconsensa – podświadomość
  • indise – indeks  →  suindise – indeks dolny
  • campion – zwycięzca  →  sucampion – wicemistrz

Supra- oznacza „nad-”, „super-”. Tworzy rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki mające wyższą pozycję w hierarchii:

  • computador – komputer  →  supracomputador – superkomputer
  • pasa – przejść  →  suprapasa – przekroczyć
  • dramosa – dramatyczny  →  supradramosa – przedramatyczny
  • fem – kobieta  →  suprafem – super kobieta
  • natural – przyrodzony  →  supranatural – nadprzyrodzony

Vis- oznacza „wice-”. Tworzy rzeczowniki oznaczające podwładnych:

  • presidente – prezydent  →  vispresidente – wiceprezydent
  • re – król  →  visre – wicekról

Bon- oraz mal- tworzą odpowiednio dobrą i złą (lub błędną) odmianę przymiotnika lub czasownika, niekiedy w znaczeniu przenośnym:

  • parla – mówić  →  bonparlante – krasomówczy
  • vende – sprzedawać  →  bonvendeda – bestseller
  • dise – mówić  →  bondise – błogosławić
  • veni – przyjść  →  bonveni – witać
  • acusa – pomawiać  →  malacusa – zniesławiać
  • comprende – rozumieć  →  malcomprende – źle zrozumieć, pomylić się
  • nomida – nazwany  →  malnomida – źle nazwany
  • odorosa – śmierdzący  →  malodorosa – cuchnący

Do niektórych wyrazów jako przyrostki można zastosować liczebniki lub ułamki. Kiedy towarzyszą one nazwom członków rodziny, oznaczają coraz odleglejsze pokolenia, podobnie do szeregu przedrostków „pra-” w języku polskim:

  • avo – dziadek  →  duavo – pradziadek
  • neta – wnuczka  →  treneta – praprawnuczka
  • pede – stopa  →  cuatropede – czworonożny
  • sore – siostra  →  duisore – siostra przyrodnia
  • galon – galon  →  cuatrigalon – ćwierćgalon

Przyrostki

Wiele przyrostków zaczyna się samogłoską. Dołączając taki przyrostek do słowa, które kończy się samogłoską, pomija się istniejącą samogłoskę, chyba że jest to jedyna samogłoska pierwotnego słowa.

  • fruta  →  frutosa
  • jua  →  jueta
  • fe  →  fein

Tam,gdzie przyrostek tworzyłby niewłaściwą sekwencję samogłosek, drugą z nich się pomija:

  • comedia + -iste  →  (comediiste)  →  comediste

Reguły te mają dwa wyjątki:

  • tre + -i  →  tri
  • tre + -uple  →  truple

Przyrostki tworzące czasowniki

Jak inne czasowniki, można używać słów utworzonych przez te przyrostki w sposób przechodni lub nieprzechodni, lub jako rzeczowniki.

Dołącza się -i do rzeczowników i przymiotników, aby utworzyć czasowniki oznaczające “stawać się…” ((fa) deveni …), “zmieniać się w …” ((fa) cambia a …). Jako szczególny przypadek, to obejmuje także czasowniki, które oznaczają “wydzielać substancję lub nową część”:

  • arco  →  arci
  • roja  →  roji
  • umida  →  umidi
  • duple  →  dupli
  • saliva  →  salivi
  • flor  →  flori

-i tworzy też czasowniki oznaczające “używać …” (usa …) (zarówno jako narzędzie lub sprzęt) lub “stosować …” (aplica …) (substancję lub zwyczaj):

  • boton  →  botoni
  • telefon  →  telefoni
  • sponja  →  sponji
  • pinta  →  pinti
  • nom  →  nomi

Pardona: la resta de esta paje es ancora no traduida a polsce.

gramatica/pl/slowotworstwo.txt · Editada: 2019/08/10 12:36 par Simon