Utiles de conta

Utiles de pajeria


gramatica:pl:rzeczowniki

GRAMATYKA
Pisownia i wymowa · Zdania · Rzeczowniki · Określniki · Zaimki · Przymiotniki · Przysłówki · Czasowniki · Przyimki · Spójniki · Zdania pytające · Zdania złożone · Liczebniki · Słowotwórstwo · Skróty · Interpunkcja

AVISA: Esta pajes sur la gramatica ancora no es completa traduida a polsce.

Rzeczowniki

Rzeczownik zwykle jest poprzedzony określnikami, niekiedy towarzyszą mu również przymiotniki bądź wyrażenia przyimkowe, stanowiąc wyrażenie rzeczownikowe. Typowy rzeczownik oznacza obiekty fizyczne, takie jak ludzie, miejsca lub rzeczy; jednakże może też odnosić się do pojęć abstrakcyjnych, które są podobne pod względem gramatycznym.

Liczba mnoga

Dodając końcówkę -s do rzeczownika tworzy się liczbę mnogą. W przypadku, gdy kończy się on w liczbie pojedynczej spółgłoską, zamiast -s dodaje się -es. Końcówki liczby mnogiej nie powodują zmiany akcentu wyrazowego:

  • gato, gatos – kot, koty
  • om, omes – mężczyzna, mężczyźni

Przymiotniki określające rzeczownik nie podlegają zmianom, gdy ten występuje w liczbie mnogiej. Jednakże kiedy przymiotnik jest używany w miejsce rzeczownika, może przyjąć formę liczby mnogiej:

  • la bones, la males, e la feas – dobrzy, źli i brzydcy
  • multe belas – wiele pięknych

Niektóre rzeczowniki, które w języku polskim występują w liczbie mnogiej, w języku LFN posiadają formę liczby pojedynczej:

  • El regarda un sisor con un binoculo. – On patrzy na nożyczki przez okulary.
  • On usa un bretela per suporta sua pantalon. – Szelki nosi się, aby podtrzymać spodnie.
  • Me ia compra esta oculo de sol en Nederland. – Kupiłem te okulary przeciwsłoneczne w Niderlandach.

Rzeczowniki policzalne i niepoliczalne

Jak wiele języków, Lingua Franca Nova odróżnia rzeczowniki policzalne od niepoliczalnych. Rzeczownik policzalny może wystąpić wraz z liczebnikiem oraz może przyjąć końcówkę liczby mnogiej -s. Typowe rzeczowniki policzalne nazywają przedmioty, które są bezspornie pojedynczymi bytami, takimi jak domy, koty lub myśli. Na przykład:

  • un auto; la autos; cuatro autos – samochód; samochody; cztery samochody
  • un gato; multe gatos; un milion gatos – kot; dużo kotów; milion kotów

W odróżnieniu do policzalnych, rzeczowniki niepoliczalne (czasami nazywane „rzeczownikami zbiorowymi”) zwykle nie przyjmują końcówki liczby mnogiej -s. Zazwyczaj oznaczają zbiorowości, które nie wykazują w jasny sposób jednostkowości, na przykład ciecze (woda, sok), materię sypką (cukier, piasek), substancje (metal, drewno) lub jakości abstrakcyjne (elegancja, powolność). Kiedy są one modyfikowane przez liczebnik lub inne określenie ilości, często towarzyszy im jednostka miary dla poprawy jasności. Na przykład:

  • la acua; alga acua; tre tases de acua – woda; trochę wody; trzy filiżanki wody
  • lenio; multe lenio; du pesos de lenio – drewno; dużo drewna; dwa kawałki drewna

Rzeczowniki niepoliczalne mogą być jednak użyte jako policzalne. Wtedy oznaczają określone przykłady lub przypadki:

  • Du cafes, per favore. – Dwie kawy poproszę.
  • Me ia proba multe cesos. – Spróbowałem wiele serów.
  • On no pote compara la belias de Paris e Venezia. – Nie można porównywać piękna Paryża i Wenecji.

Rodzaj

Rzeczowniki zwykle nie określają rodzaju. Aby odróżnić płcie, używa się przymiotników mas i fema:

  • un cavalo mas – ogier
  • un cavalo fema – klacz

Istnieje kilka wyrazów nazywających relacje rodzinne, które wskazują płeć żeńską za pomocą końcówki -a, męską natomiast przez -o:

  • ava, avo – babcia, dziadek
  • fia, fio – córka, syn
  • neta, neto – wnuczka, wnuk
  • sobrina, sobrino – siostrzenica, siostrzeniec
  • sposa, sposo – żona, mąż
  • tia, tio – ciotka, wuj
  • xica, xico – dziewczynka, chłopiec

Istnieją również pary pojęć, które są nazywane osobnymi wyrazami dla odmiennych płci:

  • dama, cavalor – dama, rycerz
  • diva, dio – bogini, bóg
  • fem, om – kobieta, mężczyzna
  • madre, padre – matka, ojciec
  • rea, re – królowa, król
  • seniora, senior – Pani, Pan
  • sore, frate – siostra, brat

Rzadki przyrostek -esa tworzy żeński odpowiednik nielicznych historycznych ról społecznych:

  • abade, abadesa – opat, ksieni
  • baron, baronesa – baron, baronowa
  • conte, contesa – hrabia, hrabina
  • duxe, duxesa – książe, księżna
  • imperor, imperoresa – cesarz, cesarzowa
  • marci, marcesa – markiz, markiza
  • prinse, prinsesa – książe, księżna
  • tsar, tsaresa – car, caryca

Wyrażenia rzeczownikowe

Wyrażenie rzeczownikowe składa się z rzeczownika oraz wyrazów go modyfikujących: określników, które go poprzedzają, oraz przymiotników i wyrażeń przyimkowych, które następują po nim.

Dwa najważniejsze wyrażenia rzeczownikowe w zdaniu to podmiot i dopełnienie. Podmiot stoi przed, a dopełnienie za orzeczeniem. Pozostałe wyrażenia rzeczownikowe są zazwyczaj poprzedzone przyimkami w celu doprecyzowania ich funkcji.

Wyrażenie rzeczownikowe musi z reguły zawierać określnik – możliwe, że jedynie znacznik liczby mnogiej -s. Reguła ta jednak nie ma zastosowania do nazw własnych, nazw dni tygodnia, miesięcy, języków oraz rzeczowników niepoliczalnych:

  • Desembre es calda en Australia. – W Australii grudzień jest ciepły.
  • Nederlandes es me lingua orijinal. – Holenderski to mój język ojczysty.
  • Me gusta pan. – Lubię chleb.

Ta zasada jest rozluźniana także wtedy, gdy wyrażenie rzeczownikowe występuje po przyimku, zwłaszcza w utartych wyrażeniach:

  • El es la comandor de polis. – On jest szefem policji.
  • Me no gusta come bur de aracide. – Nie lubię jeść masła orzechowego.
  • Nos vade a scola. – Idziemy do szkoły.
  • Acel es un problem sin solve en matematica. – To jest nierozwiązany problem w matematyce.
  • Un virgula pare nesesada per claria. – Przecinek wydaje się niezbędny dla jasności.

Przymiotnik lub określnik może być zmodyfikowany przez poprzedzający go przysłówek. Ponieważ przysłówki wyglądają identycznie jak przymiotniki, kilka przymiotników obok siebie z reguły oddziela się przecinkami lub spójnikiem e. W mowie za sens odpowiada intonacja:

  • Sola un poma multe putrida ia resta. – Pozostało tylko bardzo zgniłe jabłko.
  • Me ia encontra un fem bela intelijente. – Spotkałem pięknie inteligentną kobietę.
  • Me ia encontra un fem bela, joven, e intelijente. – Spotkałem piękną, młodą i inteligentną kobietę.

Czasami rzeczownik jest wymieniany jako przedstawiciel każdego członka swojego typu. W takich przypadkach wybór przedimka la czy un nie ma większego znaczenia, podobnie jest z liczbą rzeczownika:

  • La arpa es un strumento musical. – Harfa to instrument muzyczny.
  • Un arpa es un strumento musical. – Harfa to instrument muzyczny.
  • Arpas es strumentos musical. – Harfy to instrumenty muzyczne.

Zaimek jest szczególnym przypadkiem wyrażenia rzeczownikowego. Zwykle nie może być modyfikowany.

Dopowiedzenie

O dwóch wyrażeniach rzeczownikowych mówi się, że tworzą dopowiedzenie wtedy, gdy jedno z nich bezpośrednio następuje po drugim oraz oba odnoszą się do tego samego pojęcia.

En la plu casos, la formula du identifia la person o cosa:

  • la rio Amazon – rzeka Amazonka
  • la mar Pasifica – Ocean Spokojny
  • la isola Skye – wyspa Skye
  • la Universia Harvard – Uniwersytet Harvarda
  • la Funda Ford – Fundacja Forda
  • Re George 5 – król Jerzy V
  • San Jacobo major – św. Jakub Starszy
  • Piotr la grande – Piotr Wielki
  • me ami Simon – mój przyjaciel Simon
  • la parola “inverno” – słowo „inverno”
  • la libro La prinse peti – książka Mały Książe
  • un arbor eucalipto – drzewo eukaliptusowe

Skrótowce oraz pojedyncze litery mogą bezpośrednio następować po rzeczowniku w celu jego określenia:

  • La disionario es ance disponable como un fix PDF. – Słownik jest dostępny również jako plik PDF.
  • El ia porta un camisa T blu de escota V. – Była ubrana w niebieską koszulkę z dekoltem w szpic.

Occasionally, two nouns apply equally to an object or person. In these cases, the nouns are joined by a hyphen:

  • un produor-dirijor – a producer-director
  • un primador-scanador – a printer-scanner

In all cases, the plural -s or -es is applied to both nouns:

  • la statos membros – the member states
  • produores-dirijores – producer-directors

Szczególnym przypadkiem dopowiedzenia jest czasownik nomi (‘nazywać’):

  • Nos ia nomi el Orion. – Nazwaliśmy go Orion.
  • Me nomi esta forma un obelisce. — Nazywam ten kształt obeliskiem.
gramatica/pl/rzeczowniki.txt · Editada: 2019/08/10 12:35 par Simon