Utiles de conta

Utiles de pajeria


gramatica:eo:vortfarado

Diferes

Esta mostra la diferes entre du revisas de la paje.

Lia a esta compara

Revisa presedente a ambos lados Revisa presedente
gramatica:eo:vortfarado [2019/07/15 16:02]
Simon
gramatica:eo:vortfarado [2019/08/10 12:01] (corente)
Simon [Vortfarado]
Linia 1: Linia 1:
 +{{page>​naviga}}
 +
 +====== Vortfarado ======
 +
 +En Elefeno, oni povas formi novajn vortojn aldonante [[#​prefiksoj|prefiksojn]] aŭ [[#​sufiksoj|sufiksojn]] al ekzistantaj vortoj, aŭ kombinante du ekzistantaj vortojn kiel [[#​kunmetitaj_substantivoj|kunmetitan substantivon]].
 +
 +Oni povas ankaŭ rekte reuzi [[adjektivoj#​adjektivoj_kiel_substantivoj|adjektivon kiel substantivon]] kaj  [[verboj#​verboj_kiel_substantivoj|verbon kiel substantivon]] aldonante neniun afikson.
 +
 +Kelkaj koloradjektivoj (ekzemple **ambar** kaj **orania**) estas derivitaj sinafikse de nomoj de aĵoj.
 +
 +===== Prefiksoj =====
 +
 +**Anti-** signifas "​kontraŭ-"​ aŭ "​anti-"​. Ĝi formas adjektivojn kaj substantivojn,​ kiuj indikas kontraŭecon:​
 +
 +  * **sosia** (~)→(~) **antisosial** – kontraŭsocia
 +  * **avion** (~)→(~) **antiavion** – kontraŭaviadila
 +  * **proton** (~)→(~) **antiproton** – antiprotono
 +
 +**Auto-** signifas "​sin-"​ or "​mem-"​. Ĝi formas substantivojn,​ verbojn, kaj adjektivojn,​ kiuj indikas refleksivan aŭ aŭtomatan agon:
 +
 +  * **respeta** – respekto (~)→(~) **autorespeta** – sinrespekto
 +  * **flue** – flui (~)→(~) **autoflue** – aŭtomata linisalto (ĉe komputila teksto)
 +  * **adere** – gluiĝi (~)→(~) **autoaderente** – memgluiĝa
 +
 +**Des-** signifas "​mal-",​ kiam oni malfaras agon. Ĝi formas verbojn. Ĝi simpliĝas al **de-** antaŭ S, Z, X, aŭ J:
 +
 +  * **botoni** – butoni (~)→(~) **desbotoni** – malbutoni
 +  * **infeta** – infekti (~)→(~) **desinfeta** – malinfekti
 +  * **jela** – frostiĝi (~)→(~) **dejela** – fandiĝi
 +  * **sifri** – ĉifri (~)→(~) **desifri** – malĉifri
 +
 +**Inter-** signifas "​inter-"​. Ĝi formas substantivojn,​ verbojn, kaj adjektivojn,​ kiuj indikas reciprokan agon aŭ staton:
 +
 +  * **cambia** – ŝanĝi (~)→(~) **intercambia** – interŝanĝi
 +  * **nasional** – nacia (~)→(~) **internasional** – internacia
 +
 +**Media-** signifas "​mez-"​ aŭ "​-mezo"​. Ĝi formas substantivojn,​ kiuj indikas la mezpunkton de io:
 +
 +  * **note** – nokto (~)→(~) **medianote** – noktomezo
 +  * **estate** – somero (~)→(~) **mediaestate** – somermezo
 +  * **punto** – punkto (~)→(~) **mediapunto** – mezpunkto
 +
 +**Non-** signifas "​mal-"​ aŭ "​ne-",​ formante adjektivojn kaj substantivojn,​ kiuj indikas malajn kvalitojn. Ĝi simpliĝas al **no-** antaŭ N:
 +
 +  * **justa** – justa (~)→(~) **nonjusta** – maljusta
 +  * **ativa** – aktiva (~)→(~) **nonativa** – neaktiva
 +  * **nativa** – indiĝena (~)→(~) **nonativa** – neindiĝena
 +  * **nesesada** – necesa (~)→(~) **nonesesada** – nenecesa
 +  * **crede** – kredo (~)→(~) **noncrede** – nekredo
 +
 +**Pos-** signifas "​post-"​. Ĝi formas substantivojn,​ verbojn, kaj adjektivojn,​ kiuj aludas al tempo (aŭ loko) post aŭ malantaŭ (**[[prepozicioj#​pos|pos]]**) alia:
 +
 +  * **graduada** – diplomita studento (~)→(~) **posgraduada** – universitata studento post sia unua diplomo
 +  * **media** – mezo (~)→(~) **posmedia** – posttagmezo
 +  * **alveolo** – alveolo (~)→(~) **posalveolal** – postalveol(ar)a
 +
 +**Pre-** signifas "​antaŭ-"​. Ĝi formas substantivojn,​ verbojn, kaj adjektivojn,​ kiuj aludas al tempo (aŭ loko) antaŭ (**[[prepozicioj#​ante|ante]]**) alia:
 +
 +  * **graduada** – diplomita studento (~)→(~) **pregraduada** – universitata studento antaŭ sia unua diplomo
 +  * **istoria** – historio (~)→(~) **preistoria** – prahistorio
 +  * **judi** – juĝi (~)→(~) **prejudi** – antaŭjuĝi
 +
 +**Re-** signifas "​re-"​. Ĝi formas verbojn, kiuj indikas ripetitan agon, aŭ agon en la kontraŭa direkto:
 +
 +  * **comensa** – komenci (~)→(~) **recomensa** – rekomenci
 +  * **pleni** – plenigi (~)→(~) **repleni** – replenigi
 +  * **paia** – pagi (~)→(~) **repaia** – repagi
 +  * **veni** – veni (~)→(~) **reveni** – reveni
 +
 +**Su-** signifas "​sub-"​. Ĝi formas substantivojn,​ verbojn, kaj adjektivojn,​ kiuj indikas pli malaltan punkton en hierarkio:
 +
 +  * **teninte** – leŭtenanto (~)→(~) **suteninte** – subleŭtenanto
 +  * **divide** – dividi (~)→(~) **sudivide** – subdividi
 +  * **consensa** – konscia (~)→(~) **suconsensa** – subkonscia
 +  * **indise** – indico (~)→(~) **suindise** – subindico
 +  * **campion** – ĉampiono (~)→(~) **sucampion** – dua gajninto
 +
 +**Supra-** signifas "​super-"​ aŭ "​-eg-"​. Ĝi formas substantivojn,​ verbojn, kaj adjektivojn,​ kiuj indikas pli altan punkton en hierarkio:
 +
 +  * **computador** – komputilo (~)→(~) **supracomputador** – superkomputilo
 +  * **pasa** – pasi (~)→(~) **suprapasa** – superi
 +  * **dramosa** – drameca (~)→(~) **supradramosa** – dramecega
 +  * **fem** – virino (~)→(~) **suprafem** – supervirino
 +  * **natural** – natura (~)→(~) **supranatural** – supernatura
 +
 +**Vis-** signifas "​vic-"​. Ĝi formas substantivojn,​ kiuj indikas eventualajn anstataŭulojn:​
 +
 +  * **presidente** – prezidento (~)→(~) **vispresidente** – vicprezidento
 +  * **re** – reĝo (~)→(~) **visre** – vicreĝo
 +
 +**Bon-** e **mal-** formas bonajn kaj malbonajn (aŭ misajn) variantojn de adjektivoj kaj verboj, foje metafore. **Mal-** ofte korespondas al "​mis-"​ en Esperanto:
 +
 +  * **parla** – paroli (~)→(~) **bonparlante** – elokventa
 +  * **vende** – vendi (~)→(~) **bonvendeda** – furora
 +  * **dise** – diri (~)→(~) **bondise** – beni
 +  * **veni** – veni (~)→(~) **bonveni** – bonvenigi
 +  * **acusa** – akuzi (~)→(~) **malacusa** – kalumnii
 +  * **comprende** – kompreni (~)→(~) **malcomprende** – miskompreni
 +  * **nomida** – nomita (~)→(~) **malnomida** – misnomita
 +  * **odorosa** – odora (~)→(~) **malodorosa** – malbonodora
 +
 +Oni uzas [[nombroj|nombrovortojn]] kaj [[nombroj#​onoj|onojn]] kiel prefiksojn ĉe iuj vortoj. Ĉe familianoj, nombrovortoj indikas pliiĝe forajn generaciojn,​ kiel sinsekvoj de "​pra-"​ en Esperanto:
 +
 +  * **avo** – avo (~)→(~) **duavo** – praavo
 +  * **neta** – nepino (~)→(~) **treneta** – prapranepino
 +  * **pede** – piedo (~)→(~) **cuatropede** – kvarpieda / kvarpiedulo
 +  * **sore** – fratino (~)→(~) **duisore** – duonfratino
 +  * **galon** – galjono (~)→(~) **cuatrigalon** – kvarono de galjono
 +
 +===== Sufiksoj =====
 +
 +Multaj sufiksoj komenciĝas per vokalo. Kiam oni aldonas tian sufikson al vorto, kiu jam finiĝas per vokalo, oni forigas la ekzistantan vokalon, krom se ĝi estis la sola vokalo en la origina vorto:
 +
 +  * **fruta** – frukto (~)→(~) **frutosa** – fruktoplena
 +  * **jua** – ludo (~)→(~) **jueta** – ludilo
 +  * **fe** – feo (~)→(~) **fein** – feeca
 +
 +Kie sufikso kreus [[literoj_kaj_prononco#​fonotaktiko|nevalidan vokalsinsekvon]],​ oni forigas la duan vokalon de la sinsekvo:
 +
 +  * **comedia** + **-iste** (~)→(~) (comediiste) (~)→(~) **comediste** – komediisto
 +
 +Tiuj ĉi reguloj havas du esceptojn:
 +
 +  * **tre** + **-i** (~)→(~) **tri**
 +  * **tre** + **-uple** (~)→(~) **truple**
 +
 +===== Sufikso formanta verbojn =====
 +
 +Same kiel aliaj [[verboj]], la verbojn kreitajn per ĉi tiu sufikso oni povas uzi kaj [[verboj#​transitiveco|transitive kaj netransitive]],​ aŭ [[verboj#​verboj_kiel_substantivoj|kiel substantivojn]].
 +
 +Oni aldonas **-i** al substantivoj kaj adjektivoj por formi verbojn, kiuj signifas "​fariĝi ...", "​ŝanĝ(iĝ)i al ...". Kiel aparta kazo, ĝi inkluzivas ankaŭ verbojn, kiuj signifias "eligi substancon aŭ novan parton":​
 +
 +  * **arco** – arko (~)→(~) **arci** – arkigi
 +  * **roja** – ruĝa (~)→(~) **roji** – ruĝiĝi
 +  * **umida** – humida (~)→(~) **umidi** – humidigi
 +  * **duple** – duobla (~)→(~) **dupli** – duobligi
 +  * **saliva** – salivo (~)→(~) **salivi** – salivi
 +  * **flor** – floro (~)→(~) **flori** – flori
 +
 +**-i** kreas ankaŭ verbojn, kiuj signifas "uzi ..." (tipe kiel ilon aŭ aparaton), aŭ "​apliki ..." (substancon aŭ konvencion):​
 +
 +  * **boton** – butono (~)→(~) **botoni** – butoni
 +  * **telefon** – telefono (~)→(~) **telefoni** – telefoni
 +  * **sponja** – spongo (~)→(~) **sponji** – spongi
 +  * **pinta** – farbo (~)→(~) **pinti** – farbi
 +  * **nom** – nomo (~)→(~) **nomi** – nomi
 +
 +===== Sufiksoj formantaj adjektivojn =====
 +
 +Same kiel aliaj [[adjektivoj]],​ la adjektivojn kreitajn per ĉi tiuj sufiksoj oni povas reuzi kiel substantivojn,​ kiuj indikas ulon aŭ aĵon kun la specifa kvalito.
 +
 +Oni aldonas **-in** al substantivo por formi adjektivon, kiu signifas "​simila al ...", "​-eca":​
 +
 +  * **ami** – amiko (~)→(~) **amin** – amika / amikeca
 +  * **enfante** – infano (~)→(~) **enfantin** – infaneca
 +  * **fantasma** – fantomo (~)→(~) **fantasmin** – fantomeca
 +  * **menta** – mento (~)→(~) **mentin** – menteca
 +  * **monstro** – monstro (~)→(~) **monstrin** – monstra
 +  * **serpente** – serpento (~)→(~) **serpentin** – serpenteca
 +
 +Oni aldonas **-osa** al substantivo por fari adjektivon, kiu signifas "plena de ..." aŭ "​farita el ...":
 +
 +  * **zucar** – sukero (~)→(~) **zucarosa** – sukerplena
 +  * **oro** – oro (~)→(~) **orosa** – farita el oro
 +  * **capel** – haro (~)→(~) **capelosa** – harkovrita
 +  * **festa** – festo (~)→(~) **festosa** – festoplena
 +  * **melma** – ŝlimo (~)→(~) **melmosa** – ŝlima
 +  * **jua** – ludo (~)→(~) **juosa** – ludema
 +  * **caos** – kaoso (~)→(~) **caososa** – kaosa
 +
 +Oni aldonas **-al** al substantivo por formi ĝeneralan adjektivon, kiu signifas "​rilata al ..." aŭ "kiu temas pri ..."
 +
 +  * **fotografia** – fotografio (~)→(~) **fotografial** – fotografia
 +  * **nasion** – nacio (~)→(~) **nasional** – nacia
 +  * **siensa** – scienco (~)→(~) **siensal** – scienca
 +  * **averbo** – adverbo (~)→(~) **averbal** – adverba
 +  * **erita** – heredo (~)→(~) **erital** – hereda
 +  * **mito** – mito (~)→(~) **mital** – mita
 +  * **monce** – monaĥo (~)→(~) **moncal** – monaĥa
 +
 +Oni aldonas **-iste** al substantivo indikanta kredon, ekzemple religion aŭ filozofion, por fari ĝeneralan adjektivon. Se la substantivo finiĝas per **-isme**, **-iste** anstataŭas tion. En kelkaj vortoj, kie la radiko estas propra nomo, oni retenas la finan vokalon de la substantivo,​ se tio kreas vorton pli internacian:​
 +
 +  * **bigamia** – bigamio (~)→(~) **bigamiste** – bigamia
 +  * **otimisme** – optimismo (~)→(~) **otimiste** – optimisma
 +  * **puria** – pureco (~)→(~) **puriste** – purisma
 +  * **Mitra** – Mitrao (~)→(~) **mitraiste** – mitraisma
 +
 +Oni aldonas **-an** al kelkaj substantivoj indikantaj regionojn de spaco aŭ tempo (lokojn kaj epokojn) por formi ĝeneralajn adjektivojn:​
 +
 +  * **suburbe** – antaŭurbo (~)→(~) **suburban** – antaŭurba
 +  * **Victoria** – Viktorino (~)→(~) **victorian** – viktorina
 +
 +**-an** estas ankaŭ unu el la kvin normaj sufiksoj, per kiuj oni formas adjektivojn,​ kiuj indikas lingvojn kaj popolojn. La aliaj kvar estas **-es**, **-ica**, **-i**, kaj **-sce**. Por tiuj adjektivoj Elefeno uzas vortojn, kiuj sonas kiel eble plej simile al la surlokaj nomoj: rezulte, iuj nomoj uzas apartan propran sufikson, aŭ neniun ajn sufikson, kaj oni modifas foje ankaŭ la radikon:
 +
 +  * **Africa** – Africa (~)→(~) **african** – afrika
 +  * **Frans** – Francujo (~)→(~) **franses** – franca
 +  * **Elas** – Grekujo (~)→(~) **elinica** – greka
 +  * **Arabia** – Arabujo (~)→(~) **arabi** – araba
 +  * **Rusia** – Rusujo (~)→(~) **rusce** – rusa
 +  * **Europa** – Eŭropo (~)→(~) **european** – eŭropa
 +  * **Deutxland** – Germanujo (~)→(~) **deutx** – germana
 +  * **Britan** – Britujo (~)→(~) **brites** – brita
 +
 +Sed, se oni preferas, ankaŭ eblas simple aldoni **-an** al iu ajn landonomo:
 +
 +  * **Frans** – Francujo (~)→(~) **fransan** – franca
 +  * **Elas** – Grekujo (~)→(~) **elasan** – greka
 +  * **Arabia** – Arabujo (~)→(~) **arabian** – araba
 +  * **Rusia** – Rusujo (~)→(~) **rusian** – rusa
 +  * **Deutxland** – Germanujo (~)→(~) **deutxlandan** – germana
 +  * **Britan** – Britujo (~)→(~) **britanan** – brita
 +
 +Oni aldonas **-ica** al substantivo indikanta medicinan, psikologian,​ aŭ similan problemon por formi adjektivon pri persono, kiu havas tiun problemon:
 +
 +  * **catalesia** – katalepsio (~)→(~) **catalesica** – katalepsia
 +  * **xenofobia** – ksenofobio (~)→(~) **xenofobica** – ksenofobia
 +
 +Oni aldonas **-nte** al verbo por krei la aktivan participon, adjektivon, kiu signifas "​-nta",​ t.e. "tia, ke ĝi faras (la specifan agon)"​. Ĝi alprenas la formon **-ente**, se la verbo finiĝas per konsonanto, sed **es** estas la sola efektiva ekzemplo:
 +
 +  * **ama** – ami (~)→(~) **amante** – amanta
 +  * **depende** – dependi (~)→(~) **dependente** – dependanta / dependa
 +  * **dormi** – dormi (~)→(~) **dorminte** – dormanta
 +  * **obedi** – obei (~)→(~) **obedinte** – obeanta / obeema
 +  * **pare** – ŝajni (~)→(~) **parente** – ŝajnanta / ŝajna
 +  * **es** – esti (~)→(~) **esente** – estanta
 +
 +Kiam oni uzas tian adjektivon kiel substantivon,​ ĝi normale indikas //aĵon//, kiu faras la agon. //Homon//, kiu faras agojn, oni indikas per la sufikso **[[#​sufiksoj_formantaj_substantivojn|-or]]**. Substantivojn,​ kiuj finiĝas per **-nte**, oni ne uzas kiel nomojn de agoj:
 +
 +  * La **covrente** es sur la caxa. – La kovrilo estas sur la skatolo.
 +  * **Covre** la caxa es un bon idea. – Kovri la skatolon estas bona ideo / La kovro de la skatolo estas bona ideo.
 +
 +Oni aldonas **-da** al verbo por formi la pasivan participon, adjektivon, kiu signifas "​-ata"​ aŭ "​-ita",​ t.e. "tia, ke oni ...as aŭ ...is ĝin":
 +
 +  * **ama** – ami (~)→(~) **amada** – amata / amita
 +  * **clui** – fermi (~)→(~) **cluida** – fermita
 +  * **conose** – koni (~)→(~) **conoseda** – konata
 +  * **jela** – frostigi (~)→(~) **jelada** – frostigita
 +  * **nesesa** – necesi (~)→(~) **nesesada** – necesata / necesa
 +  * **putri** – putriĝi / putrigi (~)→(~) **putrida** – putriĝinta / putrigita / putra
 +
 +Oni aldonas **-able** al verbo por krei adjektivon, kiu signifas "​-ebla",​ "tia, ke oni povas ...i ĝin", aŭ "​-inda",​ "tia, ke ĝi meritas, ke oni ...u ĝin":
 +
 +  * **ama** – ami (~)→(~) **amable** – amebla / aminda
 +  * **come** – manĝi (~)→(~) **comable** – manĝebla
 +  * **infla** – ŝveli (~)→(~) **inflable** – ŝvelebla
 +  * **loda** – laŭdi (~)→(~) **lodable** – laŭdinda
 +  * **nota** – noti (~)→(~) **notable** – notinda
 +  * **titila** – tikli (~)→(~) **titilable** – tikliĝema
 +
 +===== Sufiksoj formantaj substantivojn =====
 +
 +**-or** signifas "​-anto"​ aŭ "​-isto"​. Kiam oni aldonas ĝin al verbo, ĝi formas substantivon kun la signifo de homo, kiu faras la specifan agon, ofte kiel sian tipan aŭ kutiman okupon. Kiam oni aldonas ĝin al substantivo,​ ĝi formas substantivon kun la signifo de homo, kiu laboras pri la specifa aĵo, aŭ kiu ludas la specifan sporton:
 +
 +  * **aida** – helpi (~)→(~) **aidor** – helpanto
 +  * **deteta** – detekti (~)→(~) **detetor** – detektivo
 +  * **dirije** – direkti (~)→(~) **dirijor** – direktoro
 +  * **fumi** – fumi (~)→(~) **fumor** – fumanto
 +  * **gania** – gajni (~)→(~) **ganior** – gajnanto / gajninto
 +  * **jogla** – ĵongli (~)→(~) **joglor** – ĵonglisto
 +  * **parla** – paroli (~)→(~) **parlor** – parolanto
 +  * **pexa** – fiŝkapti (~)→(~) **pexor** – fiŝisto
 +  * **carne** – viando (~)→(~) **carnor** – viandisto
 +  * **vaso** – vazo (~)→(~) **vasor** – vazisto
 +  * **futbal** – futbalo (~)→(~) **futbalor** – futbalisto
 +  * **tenis** – teniso (~)→(~) **tenisor** – tenisisto
 +
 +**-ador** signifas "​-ilo"​. Ĝi kreas nomojn kun la signifo de ilo aŭ maŝino, kiu faras la specifan agon, aŭ kiu laboras pri la specifa aĵo:
 +
 +  * **caldi** – hejti (~)→(~) **caldador** – hejtilo
 +  * **computa** – komputi (~)→(~) **computador** – komputilo
 +  * **fax** – faksi (~)→(~) **faxador** – faksilo
 +  * **lava** – lavi (~)→(~) **lavador** – lavmaŝino
 +  * **parla** – paroli (~)→(~) **parlador** – laŭtparolilo
 +  * **surfa** – foliumi (TTT-paĝojn) (~)→(~) **surfador** – foliumilo / TTT-legilo
 +  * **umidi** – humidigi (~)→(~) **umidador** – humidigilo
 +
 +**-eria** respondas al "​-ejo"​ en Esperanto. Oni aldonas ĝin al substantivo aŭ verbo por krei substantivon,​ kiu indikas lokon, ofte vendejon, ligita al la specifa ago aŭ aĵo:
 +
 +  * **cafe** – kafo (~)→(~) **caferia** – kafejo
 +  * **pan** – pano (~)→(~) **paneria** – panvendejo
 +  * **beli** – beligi (~)→(~) **beleria** – kosmetikejo
 +  * **campana** – sonorilo (~)→(~) **campaneria** – sonorilturo
 +  * **fruto** – frukto (~)→(~) **fruteria** – fruktarbaro
 +  * **monce** – monaĥo (~)→(~) **monceria** – monaĥejo
 +  * **planeta** – planedo (~)→(~) **planeteria** – planetario
 +  * **xef** – ĉefo / estro (~)→(~) **xeferia** – ĉefsidejo
 +
 +**-ia** respondas al "​-eco"​ en Esperanto. Ĝi formas abstraktajn substantivojn,​ kiuj servas kiel la nomoj de ecoj. Kiam oni aldonas **-ia** al vorto, kiu finiĝas per **-ia**, la vorto ne ŝanĝiĝas:​
 +
 +  * **ajil** – movlerta (~)→(~) **ajilia** – movlerteco
 +  * **felis** – feliĉa (~)→(~) **felisia** – feliĉo
 +  * **jelosa** – ĵaluza (~)→(~) **jelosia** – ĵaluzo
 +  * **neutra** – neŭtrala (~)→(~) **neutria** – neŭtraleco
 +  * **madre** – patrino (~)→(~) **madria** – patrineco
 +  * **enfante** – infano (~)→(~) **enfantia** – infaneco
 +  * **sultan** – sultano (~)→(~) **sultania** – sultaneco
 +  * **fria** – malvarma (~)→(~) **fria** – malvarmeco
 +  * **vea** – maljuna / maljunulo (~)→(~) **veia** – maljuneco
 +
 +Vortoj kiel **enfantia** kaj **sultania** povas indiki tempojn aŭ lokojn, en kiuj la eco ekzistas.
 +
 +Ankaŭ la nomoj de multaj studkampoj finiĝas per **ia** (aŭ **ica**), sed tio estas parto de la radiko, kaj ne sufikso. La nomojn de la respondaj praktikistoj oni formas per **-iste**. Oni uzas **-iste** ankaŭ por formi la nomojn de kredantoj je religio aŭ filozofio (kiel derivite de [[#​sufiksoj_formantaj_adjektivojn|la adjektiva sufikso **-iste**]]),​ la nomojn de muzikistoj, kaj la nomojn de iuj aliaj homoj, kiuj finiĝas per "​-ist-"​ internacie:
 +
 +  * **jeografia** – geografio (~)→(~) **jeografiste** – geografo
 +  * **psicolojia** – psikologio (~)→(~) **psicolojiste** – psikologo
 +  * **cimica** – kemio (~)→(~) **cimiciste** – kemiisto
 +  * **eletrica** – elektro (~)→(~) **eletriciste** – elektristo
 +  * **musica** – muziko (~)→(~) **musiciste** – muzikisto
 +  * **Crixna** – Kriŝno (~)→(~) **crixnaiste** – kriŝnisto
 +  * **ideal** – idealo (~)→(~) **idealiste** – idealisto / idealisma
 +  * **gitar** – gitaro (~)→(~) **gitariste** – gitaristo
 +  * **solo** – solo (~)→(~) **soliste** – solisto
 +  * **jornal** – ĵurnalo (~)→(~) **jornaliste** – ĵurnalisto
 +  * **sicle** – ciklo (~)→(~) **sicliste** – biciklisto
 +
 +**-isme** formas la nomojn de kredsistemoj,​ anstataŭante **-iste** en la nomo de la kredanto. Ĝi aperas ankaŭ en iuj aliaj vortoj, kiuj finiĝas per "​-ism-"​ internacie:
 +
 +  * **dauiste** – taoisto (~)→(~) **dauisme** – taoismo
 +  * **altruiste** – altruisto / altruista (~)→(~) **altruisme** – altruismo
 +  * **raziste** – racisto (~)→(~) **razisme** – racismo
 +  * **sindicatiste** – sindikatisto (~)→(~) **sindicatisme** – sindikatismo
 +  * **turiste** – turisto (~)→(~) **turisme** – turismo
 +  * **simbol** – simbolo (~)→(~) **simbolisme** – simbolismo
 +  * **canibal** – kanibalo (~)→(~) **canibalisme** – kanibalismo
 +
 +===== Malpli produktemaj sufiksoj =====
 +
 +La jenajn sufiksojn oni aplikas nur al specifaj vortoj, kiel difinite en la vortaro.
 +
 +Oni aldonas **-eta** al iuj substantivoj por krei nomon por versio de io, kion oni malpliigis en aparta maniero. Tio inkluzivas la nomojn de bestidoj kaj internaj vestaĵoj. Simile oni povas aldoni **-eta** al kelkaj verboj kaj adjektivoj por krei vortojn por malpliigitaj versioj de agoj kaj ecoj:
 +
 +  * **bebe** – infaneto (~)→(~) **bebeta** – novnaskito
 +  * **caro** – ĉaro (~)→(~) **careta** – ĉarumo
 +  * **imaje** – bildo (~)→(~) **imajeta** – miniaturo
 +  * **lente** – lenso (~)→(~) **lenteta** – kontaktolenso
 +  * **mone** – mono (~)→(~) **moneta** – monero
 +  * **orolojo** – horloĝo (~)→(~) **orolojeta** – brakhorloĝo
 +  * **bove** – bovo (~)→(~) **boveta** – bovido
 +  * **ovea** – ŝafo (~)→(~) **oveta** – ŝafido
 +  * **calsa** – ŝtrumpo (~)→(~) **calseta** – ŝtrumpeto
 +  * **camisa** – ĉemizo (~)→(~) **camiseta** – subĉemizo / T-ĉemizo
 +  * **jaca** – jako (~)→(~) **jaceta** – veŝto
 +  * **pluve** – pluvi (~)→(~) **pluveta** – pluveti
 +  * **rie** – ridi (~)→(~) **rieta** – subridi / hihii
 +  * **parla** – paroli (~)→(~) **parleta** – babili
 +  * **bela** – bela (~)→(~) **beleta** – beleta
 +
 +Oni aldonas **-on** al iuj substantivoj por krei nomon por versio de io, kion oni pliigis en aparta maniero. Tio inkluzivas la nomojn de eksteraj vestaĵoj:
 +
 +  * **abea** – abelo (~)→(~) **abeon** – burdo
 +  * **caxa** – skatolo (~)→(~) **caxon** – kesto
 +  * **dente** – dento (~)→(~) **denton** – dentego
 +  * **dito** – fingro (~)→(~) **diton** – dikfingro
 +  * **padre** – patro (~)→(~) **padron** – patriarko / ĉefo
 +  * **sala** – ĉambro (~)→(~) **salon** – salono
 +  * **seja** – seĝo (~)→(~) **sejon** – fotelo
 +  * **calsa** – ŝtrumpo (~)→(~) **calson** – kalsonŝtrumpoj
 +  * **jaca** – jako (~)→(~) **jacon** – palto / mantelo
 +
 +**-eta** kaj **-on** ne estas sinonimoj de **peti** kaj **grande**: oni certe povas havi **un careta grande** aŭ **un salon peti**. Anstataŭe ili formas vortojn kun specifaj novaj signifoj, kiujn oni povas nebule priskribi kiel pli etajn aŭ pli grandajn versiojn de la origina afero.
 +
 +Oni aldonas **-o** kaj **-a** al kelkaj [[substantivoj#​sekso|substantivoj indikantaj familianojn]],​ por ŝanĝi la signifon inter viro kaj ino respektive:
 +
 +  * **tio**, **tia** – onklo, onklino
 +
 +La nomojn de kelkaj arboj oni formas ŝanĝante la finan **-a** de la nomo de la frukto aŭ nukso al **-o**:
 +
 +  * **pera** – piro (~)→(~) **pero** – pirarbo
 +
 +Oni aldonas **-esa** al kelkaj [[substantivoj#​sekso|substantivoj indikantaj historiajn virajn sociajn rolojn]] por formi la inan ekvivalenton:​
 +
 +  * **prinse** – princo (~)→(~) **prinsesa** – princino
 +
 +===== Fakaj afiksoj =====
 +
 +Internaciajn sciencajn kaj medicinajn terminojn oni formas el latinaj kaj grekaj fontoj per granda nombro da fakaj prefiksoj kaj sufiksoj. Ĉi tiujn afiksojn oni uzas ankaŭ en Elefeno, kaj ili sekvas la [[vp>​Trascrive|transskribajn regulojn]] de Elefeno.
 +
 +La sufiksoj **-i** kaj **-uple** estas uzataj por nomi [[nombroj#​onoj|onojn]] kaj [[nombroj#​obloj|oblojn]].
 +
 +===== Kunmetitaj substantivoj =====
 +
 +Kunmetitan substantivon oni povas formi kombinante verbon kun sia objekto, en tiu ordo. La rezulto signifas ulon aŭ aĵon, kiu faras la specifan agon al la specifa objekto:
 +
 +  * **corti**, **ungia** – tondi, ungo (~)→(~) **cortiungia** – ungotondilo
 +  * **covre**, **table** – kovri, tablo (~)→(~) **covretable** – tablotuko
 +  * **fura**, **bolsa** – ŝteli, mansaketo (~)→(~) **furabolsa** – poŝoŝtelisto
 +  * **lansa**, **petra** – ĵeti, ŝtono (~)→(~) **lansapetra** – katapulto
 +  * **para**, **morde** – haltigi, mordi (~)→(~) **paramorde** – buŝumo
 +  * **para**, **pluve** – haltigi, pluvo (~)→(~) **parapluve** – pluvombrelo
 +  * **pasa**, **tempo** – pasigi, tempo (~)→(~) **pasatempo** – ŝatokupo
 +  * **porta**, **mone** – porti, mono (~)→(~) **portamone** – monbilujo
 +  * **porta**, **vose** – porti, voĉo (~)→(~) **portavose** – proparolanto
 +  * **brinca**, **dorso** – salteti, dorso (~)→(~) **brincadorso** – ŝafsaltado //(la ludo, nomita laŭ siaj ludantoj)//
 +
 +Kiam la objekto komenciĝas per vokalo, oni retenas tiun, krom se ĝi estas sama kiel la fina vokalo de la verbo, kiel en **portavion**.
 +
 +En Elefeno, du sinsekvaj substantivoj ne formas kunmetaĵon. Anstataŭe oni metu prepozicion inter la du nomojn. Ekzemple:
 +
 +  * avia **de** mar – marbirdo
 +  * casa **per** avias – birdejo
 +  * xef **de** polisia – policestro
 +
 +En maloftaj okazoj, tia esprimo havas apartan signifon nelaŭvortan,​ kaj oni rigardu ĝin kvazaŭ unu fiksitan vorton. Ekzemple, **leon-de-mar** (marleono) ne estas leono. En tiaj okazoj, oni kunigas la vortojn per dividstrekoj,​ kaj adjektivoj sekvas la duan substantivon. Oni povas uzi dividstrekojn ankaŭ ĉe pli laŭvortaj kunmetaĵoj,​ se ŝajnas pli klare tiel:
 +
 +  * un **leon-de-mar** grande – granda marleono
 +  * un **leon** grande **de mar** – granda leono de la maro
 +  * un **avion** grande **de mar** – granda hidroplano //(ĉar hidroplano estas speco de aviadilo)//
 +  * un **avion-de-mar** grande – granda hidroplano //​(alternativo)//​
 +  * un **avion de mar** grande – granda hidroplano //(dusenca, ĉar ĝi ŝajne volas diri, ke grandas la maro)//
  
gramatica/eo/vortfarado.txt · Editada: 2019/08/10 12:01 par Simon