Utiles de conta

Utiles de pajeria


gramatica:eo:verboj

Diferes

Esta mostra la diferes entre du revisas de la paje.

Lia a esta compara

gramatica:eo:verboj [2019/07/15 15:50]
Simon creada
gramatica:eo:verboj [2019/08/10 11:59] (corente)
Simon
Linia 1: Linia 1:
 +{{page>​naviga}}
 +
 +====== Verboj ======
 +
 +Tipa verbo indikas la okazon aŭ ĉeson de iu ago (kuri, halti), rilato (havi, perdi), aŭ stato (stari, fandi). En Elefeno, verboj ne ŝanĝiĝas por indiki tiajn aferojn kiel tempo aŭ modo. Anstataŭe oni uzas adverbojn – precipe la tri antaŭverbaĵojn **ia**, **va**, kaj **ta**. Oni povas [[#​verboj_kiel_substantivoj|senŝanĝe reuzi iun ajn verbon]] kiel [[substantivoj|substantivon]].
 +
 +===== Tempo =====
 +
 +La estontan tempon oni markas per **va** (vorto de [[http://​eo.wikipedia.org/​wiki/​Franca_lingvo|franca]] origino). Pasintajn tempojn, inkluzive de la perfekta kaj la pluskvamperfekta,​ oni markas per **ia** (de [[http://​eo.wikipedia.org/​wiki/​Filipinoj|ĉabakana]] origino). Ĉi tiuj estas specialaj adverboj, kiuj staras //antaŭ// la verbo. La prezencon oni ne markas:
 +
 +  * Me **canta**. – Mi kantas.
 +  * Me **va canta**. – Mi kantos.
 +  * Me **ia canta**. – Mi kantis / Mi estas kantinta / Mi estis kantinta.
 +
 +Rakontoj ofte priskribas aferojn, kiuj okazas en la pasinteco (aŭ en imagata pasinteco), aŭ kies tempa situo tute ne gravas al la leganto. En tiaj okazoj, oni povas ellasi la vorton **ia**.
 +
 +Elefeno ne distingas perfektan kaj neperfektajn aspektojn de la verbo (ekz. "mi manĝis",​ "mi estas manĝinta",​ "mi estis manĝinta"​). Oni povas tamen facile klarigi la tempan sinsekvon de du agoj, se oni markas la pli fruan per **ja** ("​jam"​):​
 +
 +  * Cuando tu ia encontra nos, nos **ia come ja**. – Kiam vi renkontis nin, ni jam manĝis.
 +  * Si tu reveni doman, me **va fini ja** la labora. – Se vi revenos morgaŭ, mi estos (jam) fininta la laboron.
 +  * Sempre cuando me ateni la fini de un capitol, me **oblida ja** la titulo. – Kiam ajn mi atingas la finon de ĉapitro, mi (jam) forgesis la titolon.
 +
 +Oni povas klarigi la tempan sinsekvon alimaniere:
 +
 +  * Me ia come **ante aora**. – Mi manĝis antaŭ nun.
 +  * Me ia come **plu temprana**. – Mi manĝis pli frue.
 +  * Me ia **fini** come. – Mi finis manĝi.
 +  * Me va come **pronto**. – Mi baldaŭ manĝos.
 +  * Me **comensa** come. – Mi komencas manĝi.
 +  * Me va come **pos acel**. – Mi manĝos post tio.
 +  * Me va come **plu tarda**. – Mi manĝos poste.
 +  * Me ia **abitua** come en la note. – Mi kutimis manĝi nokte.
 +  * Me ia come **abitual** en la note. – Mi kutimis manĝi nokte.
 +
 +Elefeno havas ankaŭ nedevigan partikulon **ta** (de [[http://​eo.wikipedia.org/​wiki/​Haitia_kreola_lingvo|haitia]] origino), kiun oni povas uzi por indiki, ke io estas nereala, aŭ dubata, aŭ nur ebla aŭ dezirata. Frazo kun **ta** parolas pri alternativa mondo. En tia frazo kun **si**, oni aldonas **ta** en la ĉeffrazon, sed oni kutime preterlasas ĝin en la **si**-subfrazo – sed oni ne malpermesas ĝin inkluzivi. **Ta** povas sugesti malpli probablan estontecon ol tiu de **va**. **Ta** povas ankaŭ indiki ĝentilan demandon. Oni povas uzi ĝin en diversaj situacioj, kie multaj lingvoj uzus subjunktivan aŭ kondiĉan modon, kaj ĝi ofte respondas al la esperanta finaĵo "​-us":​
 +
 +  * Si me **ta rena** la mundo, cada dia ta es la dia prima de primavera. – Se mi regus la mondon, ĉiu tago estus la unua tago de printempo.
 +  * Si lo no esiste, on **ta debe** inventa lo. – Se ĝi ne ekzistus, oni devus inventi ĝin.
 +  * Si tu canta, me va escuta. – Se vi kantos, mi aŭskultos.
 +  * Si tu va canta, me va escuta. – Se vi kantos, mi aŭskultos.
 +  * Si tu canta, me **ta escuta**. – Se vi kantus, mi aŭskultus.
 +  * Si tu **ta canta**, me **ta escuta**. – Se vi kantus, mi aŭskultus.
 +  * Me duta ce tu **ta dise** acel. – Mi dubas, ke vi dirus tion.
 +  * Tu **ta dona** la sal, per favore? – Ĉu vi bonvolus doni la salon?
 +
 +Normale, oni povas uzi nur unu el **va**, **ia**, kaj **ta** kun ĉiu verbo. Escepta kazo estas **ia ta**, kiu samsignifas kiel la kondiĉan preteriton en la latinidaj lingvoj, "would have" en la angla, kaj "estus -inta" en esperanto. Ekzemple, Richard Nixon rimarkigis distre:
 +
 +  * Me **ia ta** es un bon pape. – //"I would have made a good pope."//​ (Mi estus estinta bona papo.)
 +
 +Kiel en esperanto, nerekta parolo retenas la tempon de la rekta diro:
 +
 +  * El ia dise ce la sala **es** fria. = El ia dise: "Oji, la sala **es** fria." – Li diris, ke la ĉambro estas malvarma. = Li diris: "La ĉambro estas malvarma hodiaŭ."​
 +  * El ia demanda esce la sala **es** fria. = El ia demanda: "Esce la sala **es** fria?" – Li demandis, ĉu la ĉambro estas malvarma. = Li demandis: "Ĉu la ĉambro estas malvarma?"​
 +  * El ia pensa ce la sala **ia es** fria. = El ia pensa: "Ier, la sala **ia es** fria." – Li pensis, ke la ĉambro estis malvarma. = Li pensis: "La ĉambro estis malvarma hieraŭ."​
 +
 +===== Imperativo =====
 +
 +La imperativon,​ aŭ ordonformon de la verbo, oni ne markas. Ĝi malsamas de la prezenco per tio, ke oni ellasas la subjekton. La subjekto estus normale **tu** aŭ **vos**, do la persono(j), al kiu(j) oni parolas. Oni povas uzi **ta** aŭ **ta ce**, se oni bezonas inkluzivi subjekton:
 +
 +  * **Para**! = Haltu!
 +  * **Pardona** me. – Pardonu min.
 +  * **Toca** la tecla de spasio per continua. – Puŝu la spacostangon por daŭrigi.
 +  * **Vade** a via, per favore! = Bonvolu foriri!
 +  * Ta ce tua rena **veni**! – (Mi deziras, ke) via regno venu!
 +  * Ta ce nos **dansa**! – Ni dancu!
 +
 +===== Neado =====
 +
 +Oni neas verbojn per la adverbo **no**, kiu staras //antaŭ// kaj la verbo kaj **va**, **ia**, aŭ **ta**:
 +
 +  * Me **no labora** oji, e me **no va labora** doman. – Mi ne laboras hodiaŭ, kaj mi ne laboros morgaŭ.
 +  * El **no ia pensa** ce algun es asi. – Li ne pensis, ke iu estas ĉi tie.
 +  * **No traversa** la strada sin regarda. – Ne transiru la straton sen rigardi.
 +
 +===== Participoj =====
 +
 +**Participo** estas verbo uzata kiel adjektivo aŭ adverbo. Verboj formas aktivan participon per **-nte**, kaj pasivan participon per **-da**. Ĉi tiuj estas [[adjektivoj]] respondaj al tiuj formeblaj per "​-anta"​ kaj "​-ita"​ (aŭ "​-ata"​) en esperanto, kaj oni povas ilin uzi egale bone kiel [[adverboj|adverbojn]] kaj [[substantivoj|substantivojn]]. La aktiva participo implicas normale disvolviĝantan agon, dum la pasiva participo sugestas, ke la ago okazis en la pasinteco:
 +
 +  * Un ruido **asustante** ia veni de la armario. – Timiga bruo venis de la ŝranko. //​(adjektivo)//​
 +  * La om **creante** scultas es amirable. – La viro kreanta skulptaĵojn estas admirinda. //​(adjektivo;​ = la om ci crea scultas)//
 +  * El ia sta **tremante** en la porte. – Ŝi staris tremante en la pordo. //​(adverbo)//​
 +  * Nos ia colie tota de la **composantes**. – Ni kolektis ĉiun el la komponantoj. //​(substantivo)//​
 +  * Per favore, no senta sur la seja **rompeda**. – Bonvolu ne sidi sur la rompita seĝo. //​(adjektivo)//​
 +  * El ia cade **embarasada** tra la seja. – Li falis embarasite tra la seĝo. //​(adverbo)//​
 +  * Sua novela va es un **bonvendeda**. – Ŝia romano estos furoraĵo. //​(substantivo)//​
 +
 +La aktiva participo povas havi objekton. Krome, oni povas uzi ĝin kiel komplementon de la verbo **es** por transdoni progresan sencon:
 +
 +  * Me **es** lenta **asorbente** la informa. – Mi estas malrapide sorbanta la informon.
 +  * Me no ia disturba tu, car tu **ia es laborante**. – Mi ne ĝenis vin, ĉar vi estis laboranta.
 +
 +Sed participa konstruo ofte ne necesas, ĉar tiun signifon oni povas esprimi alimaniere:
 +
 +  * Me **asorbe lenta** la informa. – Mi malrapide sorbas la informon.
 +  * Vade a via, me **labora**. – Foriru, mi laboras.
 +  * Me **continua** come. – Mi daŭrigas manĝi.
 +  * Me come **continual**. – Mi daŭre manĝas.
 +  * Me come **tra la dia intera**. – Mi manĝas tra la tuta tago.
 +
 +La pasivan ​ participon oni povas uzi kiel komplementon de la verboj **es** aŭ **deveni**, donante pasivan sencon. **Par** ("​de",​ "fare de") enkondukas la faranton de pasiva ago:
 +
 +  * Esta sala **ia es pintida** par un bufon. – Ĉi tiu ĉambro estas farbita de klaŭno.
 +  * La sala **deveni pintida**. – La ĉambro estas farbata.
 +  * Acel ponte **ia es desiniada par** un injenior famosa. – Tiu ponto estis fasonita de konata inĝenerio.
 +  * Lo **ia deveni conoseda** ce el ia es un om perilosa. – Fariĝis konate, ke li estas/estis danĝera viro.
 +
 +Aktiva frazo kun **on** aŭ **algun** kiel sia subjekto estas ofte eleganta alternativo por pasiva frazo:
 +
 +  * **On** pinti la sala. – Oni farbas la ĉambron.
 +  * **On** no conose cuanto persones teme aranias. – Oni ne scias, kiom da homoj timas araneojn.
 +  * **Algun** ia come lo. – Ĝi estis manĝita de iu.
 +
 +La aktiva participo de **es** estas **esente**:
 +
 +  * **Esente** un bufon, el ia senta sur la seja rompeda. – Estante klaŭno, li sidiĝis sur la rompita seĝo.
 +
 +===== Transitiveco =====
 +
 +**Transitiva verbo** estas verbo, kiun oni povas rekte sekvigi per [[substantivoj#​substantivaj_vortgrupoj|substantiva vortgrupo]] (**objekto**),​ sen intervena [[prepozicioj|prepozicio]]. **Netransitiva verbo** ne havas tian objekton. Ekzemple:
 +
 +  * Me **senta**. – Mi sidas. //​(**senta** estas netransitiva)//​
 +  * La patatas **coce**. – La terpomoj kuiriĝas. //(**coce** estas netransitiva)//​
 +  * El **usa** un computador. – Ŝi uzas komputilon. //(**usa** estas transitiva)//​
 +  * Los **come** bananas. – Ili manĝas bananojn. //(**come** estas transitiva)//​
 +
 +Transitiveco estas fleksebla en Elefeno. Ekzemple, se oni aldonas objekton post netransitiva verbo, la verbo fariĝas transitiva. La objekto semantike respondas al la netransitiva subjekto, kaj la verbo nun signifas "igas (la objekton) ...i":
 +
 +  * Me **senta** la enfantes. – Mi sidigas la infanojn. //(= Me causa ce la enfantes senta)//
 +  * Me **coce** la patatas. – Mi kuiras la terpomojn. //(= Me causa ce la patatas coce)//
 +
 +Oni povas ellasi la objekton de transitiva verbo, se ĝi evidentas pro la situacio aŭ la kunteksto:
 +
 +  * El **canta** un melodia. – Ŝi kantas melodion. > El **canta**. – Ŝi kantas. //(= El canta alga cosa)//
 +
 +Kiam la objekto kaj subjekto de verbo estas la sama afero, oni povas uzi refleksivan pronomon kiel la objekton:
 +
 +  * Me **senta me**. – Mi sidigas min / mi sidiĝas. //(= Me deveni sentante)//
 +  * La porte **abri se**. – La pordo malfermas sin / malfermiĝas. //(= La porte abri – sed kun emfazo, ke neniu ŝajnas ĝin malfermi; ĝi mem ŝajne sin malfermas)//​
 +
 +Kaj por klarigi, ke oni uzas verbon transitive, oni povas uzi esprimojn kun **fa** aŭ **causa**:
 +
 +  * Me **fa** ce la enfantes senta. – Mi igas la infanojn sidi. //(= Me senta la enfantes)//
 +  * Me **causa** ce la fango adere a mea botas. – Mi igas la koton gluiĝi al miaj botoj. //(= Me adere la fango a me botas)//
 +
 +En iuj lingvoj, la objekto de transitiva verbo povas havi komplementon. Elefeno uzas aliajn strukturojn anstataŭe:
 +
 +  * Los ia eleje el **a** presidente. – Ili elektis lin prezidanto. //​(prepozicio de rezulta stato)//
 +  * Me ia pinti la casa **a** blanca. – Mi farbis la domon blanka. //​(prepozicio de rezulta stato)//
 +  * Me ia fa ce el **es** felis. – Mi faris lin feliĉa. //​(substantiveca subfrazo)//
 +  * El ia dise **ce** me es stupida. – Li nomis min stulta. //​(substantiveca subfrazo)//
 +
 +La unusola escepto temas pri la verbo **nomi**, kaj oni rigardas ĝin ekzemplo de [[substantivoj#​apozicio|apozicio]]
 +
 +  * La esplorores ia nomi la rio **la Amazon**. – La esploristoj nomis la riveron Amazono. //(= **los ia dona la nom "la Amazon"​ a la rio**)//
 +
 +===== Verboj kun truŝtopaj subjektoj =====
 +
 +Ĉiu finitiva verbo en Elefeno havas subjekton, eĉ se ĝi nur ŝtopas truon.
 +
 +En iuj lingvoj, oni povas preterlasi la subjekton de verbo, kiu rilatas al la vetero aŭ la ĝenerala medio. En Elefeno, oni uzas **lo** ("​ĝi"​):​
 +
 +  * **Lo neva**. – Neĝas.
 +  * **Lo va pluve**. – Pluvos.
 +  * **Lo es** tro calda en esta sala. – Tro varmas en ĉi tiu ĉambro.
 +  * **Lo es** bon – Estas bone.
 +
 +Alia ekzemplo okazas, kiam la subjekto estas efektive vosta [[subfrazoj#​substantivecaj_subfrazoj|substantiveca subfrazo]]. Ĉar ĝi sekvas la verbon, oni uzas **lo** kiel ŝtopsubjekton:​
 +
 +  * **Lo pare** ce tu es coreta. – Ŝajnas, ke vi pravas.
 +  * **Lo es** importante ce me no oblida esta. – Gravas, ke mi ne forgesu ĉi tion.
 +
 +Simile ĉe la verbo **es**, se la subjekto estas pronomo (tipe **el**, **lo**, aŭ **los**) priskribata de [[subfrazoj#​rilataj_subfrazoj|rilata subfrazo]], eblas movi la rilatan subfrazon ĝis la fino de la frazo kaj ekuzi **lo** kiel ŝtopsubjekton:​
 +
 +  * **Lo es** me **ci** ama Maria. = **El ci** ama Maria **es** me. – Estas mi, kiu amas Marian. = Tiu, kiu amas Marian, estas mi.
 +  * **Lo es** Maria **ci** me ama. = **El ci** me ama **es** Maria. – Estas Maria, kiun mi amas. = Tiu, kiun mi amas, estas Maria.
 +  * **Lo es** la bal blu **cual** me ia perde. = **Lo cual** me ia perde **es** la bal blu. = La bal blu **es lo cual** me ia perde. – Estas la blua pilko, kiun mi perdis. = Tio, kion mi perdis, estas la blua pilko. = La blua pilko estas tio, kion mi perdis.
 +
 +**On ave** indikas la ĉeeston aŭ ekziston de io:
 +
 +  * **On ave** un serpente en la rua. – Estas serpento sur la vojo.
 +  * **On no ave** pexes en esta lago. – Ne estas multe da fiŝoj en ĉi tiu lago.
 +  * **On ave** multe persones asi oji. – Estas multaj homoj ĉi tie hodiaŭ.
 +
 +===== Verboj kiel substantivoj =====
 +
 +En Elefeno oni povas uzi verbon kiel substantivon en du manieroj: la **infinitivo** kaj la **verba substantivo**. La infinitivo ne akceptas subjekton aŭ indikilon pri tempo aŭ modo, sed ĝi povas akcepti adverbojn kaj objekton. Ĝi kutime sekvas alian verbon aŭ prepozicion. La verba substantivo estas vera substantivo,​ kaj **la** aŭ alia difinilo staru antaŭ ĝi. Ĝi povas akcepti adjektivojn,​ sed oni devas uzi prepozicion (ofte **de**), se oni volas inkluzivi objekton.
 +
 +Eblas uzi infinitivon kiel la objekton de alia verbo. En Elefeno ĉi tio kreas ion nomitan **verboĉeno**. La subjekto de la unua verbo devas esti la subjekto ankaŭ de la dua, kaj oni metas la objekton post la dua verbo. La unua verbo povas esti sekvita de adverboj, kiuj priskribas ĝin, kaj ankaŭ de **no** por nei la duan verbon:
 +
 +  * Me **espera ariva** ante tua parti. – Mi esperas alveni, antaŭ via foriro.
 +  * Me **ia gusta** multe **escuta** oji mea musica. – Mi multe ĝuis aŭskulti mian muzikon hodiaŭ.
 +  * On **pote** nunca **spele** coreta mea nom. – Oni povas neniam ĝuste literumi mian nomon.
 +  * El **teme** no **velia** en la matina. – Li timas ne vekiĝi en la mateno.
 +
 +Krom funkcii kiel la objekto de la ĉefverbo, subordigita verbo povas aperi ankaŭ kiel la subjekto de ĉefverbo, aŭ post [[prepozicioj|prepozicio]]. Tia verbo ankoraŭ povas akcepti **no** antaŭ si kaj adverbojn post si:
 +
 +  * Me viaja **per vide** la mundo. – Mi vojaĝas por vidi la mondon.
 +  * El ia mori **pos nomi** sua seguor. – Ŝi mortis nominte sian sekvonton.
 +  * El ia abri la noza **par colpa** lo forte con un martel. – Li malfermis la nukson frapante ĝin forte per martelo.
 +  * On no pote pasea tra la mundo **sin lasa** impresas de pede. – Oni ne povas promeni tra la mondo sen lasi piedsignojn.
 +
 +Verba substantivo havas ankaŭ la saman formon kiel la verbo, sed ĝi devas sekvi **la** aŭ alia difinilo aŭ esti plurala. La substantivo indikas aŭ okazon de la verba ago, aŭ ties rektan rezulton:
 +
 +  * **Sua condui** ia es vera xocante. – Lia konduto estis vere ŝoka.
 +  * La valsa e la samba es **dansas**. – La valso kaj la sambo estas dancoj.
 +  * Esta va es **un ajunta** bela a la ragu. – Tio ĉi estos bela aldono al la stufaĵo.
 +  * Me ia prepara **du traduis** de la testo. – Mi preparis du tradukojn de la teksto.
 +  * "​LFN"​ es **un corti** de "​Lingua Franca Nova". – "​LFN"​ estas mallongigo de "​Lingua Franca Nova".
 +  * La universo ia es estrema peti a la momento de **sua crea**. – La universo estis ege malgranda je la momento de sia kreo.
 +
 +Kun tia verbo kiel **ajunta**, malmulte da diferenco ekzistas inter **un ajunta** kaj **un ajuntada**. Sed **la traduida** estas la origina teksto, el kiu oni produktas **la tradui**, kaj **un crea** estas ago de krei **un creada**. Ĉi tio sekvas el la signifoj mem de la objektoj de la verboj: **-da** ĉiam indikas la objekton. Kun **crea**, la objekto estas ankaŭ la rezulto de la ago; sed kun **tradui**, la objekto kaj la rezulto estas du malsamaj aferoj. Kun malmultaj verboj, ekzemple **dansa**, kie la objekto kaj la ago estas la samaj, oni parolas pri **un dansa**, ne **un dansada**.
 +
 +Verbo uzata kiel la subjekto de frazo povas miskompreniĝi kiel ordono. Por eviti tion, oni povas ŝanĝi la verbon al verba substantivo per aldono de **la** aŭ alia difinilo antaŭ la verbo, aŭ per pluraligo:
 +
 +  * **La nada es un bon eserse.** – Naĝado estas bona ekzerco / Naĝi estas bona ekzerco.
 +  * **La scrive** de un bon libro es multe difisil. – La verkado de bona libro estas tre malfacila / Verki bonan libron estas tre malfacile.
 +  * **La era es umana, la pardona es divin.** – Erarado estas homa, pardonado estas dia / Erari estas home, pardoni estas die.
  
gramatica/eo/verboj.txt · Editada: 2019/08/10 11:59 par Simon