Utiles de conta

Utiles de pajeria


gramatica:eo:substantivoj

Diferes

Esta mostra la diferes entre du revisas de la paje.

Lia a esta compara

gramatica:eo:substantivoj [2019/07/15 15:42]
Simon creada
gramatica:eo:substantivoj [2019/08/10 11:57] (corente)
Simon [Substantivoj]
Linia 1: Linia 1:
 +{{page>​naviga}}
 +
 +====== Substantivoj ======
 +
 +Oni tipe enkondukas **substantivon** per [[difiniloj]],​ kaj povas sekvigi ĝin per [[adjektivoj]] kaj [[prepozicioj|prepoziciaj vortgrupoj]],​ por krei [[#​substantivaj_vortgrupoj|substantivan vortgrupon]]. Tipaj substantivoj prezentas objektojn kiel homoj, lokoj, kaj aĵoj, sed substantivoj povas ankaŭ prezenti pli abstraktajn konceptojn, kiuj similas gramatike.
 +
 +===== Pluralo =====
 +
 +Oni aldonas **-s** al substantivo por pluraligi ĝin. Se la singulara substantivo finiĝas per konsonanto, oni aldonas **-es** anstataŭe. La plurala finaĵo ne ŝanĝas la [[literoj_kaj_prononco#​akcento|akcenton]] de la vorto:
 +
 +  * **g__a__to**,​ **g__a__tos** – kato, katoj
 +  * **__o__m**, **__o__mes** – viro, viroj
 +
 +[[Adjektivoj]],​ kiuj modifas substantivon,​ ne ŝanĝiĝas,​ kiam la substantivo estas plurala. Sed kiam oni uzas adjektivon kiel substantivon,​ oni povas pluraligi ĝin:
 +
 +  * **la bones, la males, e la feas** – the bonaj, la malbonaj, kaj la malbelaj
 +  * **multe belas** – multaj belaj / multaj belul(in)oj
 +
 +Kelkaj substantivoj,​ kiuj pluralas en iuj lingvoj, estas singularaj en Elefeno:
 +
 +  * El regarda un **sisor** con un **binoculo**. – Li rigardas tondilon per binoklo.
 +  * On usa un **bretela** per suporta sua **pantalon**. – Oni uzas ŝelkon por teni sian pantalonon.
 +  * Me ia compra esta **oculo** de sol en **Nederland**. – Mi aĉetis ĉi tiujn okulvitrojn en Nederlando.
 +
 +===== Nombreblaj kaj nenombreblaj substantivoj =====
 +
 +Kiel multaj lingvoj, Elefeno distingas **nombreblajn** kaj **nenombreblajn** substantivojn. Nombrebla substantivo estas modifebla per [[nombroj|nombrovorto]] kaj povas akcepti la pluralan **-s**. Tipaj nombreblaj substantivoj prezentas objektojn, kiuj estas klaraj individuoj, kiel domoj, katoj, kaj pensoj. Ekzemple:
 +
 +  * **un** auto; la auto**s**; **cuatro** auto**s** – aŭto; la aŭtoj; kvar aŭtoj
 +  * **un** gato; multe gato**s**; **un milion** gato**s** – kato; multaj katoj; miliono da katoj
 +
 +Kontraste, nenombreblaj substantivoj normale ne akceptas la pluralan **-s**. Nenombreblaj substantivoj tipe prezentas masojn sen klara individueco,​ kiel ekzemple likvoj (akvo, suko), pulvoroj (sukero, sablo), substancoj (metalo, ligno), aŭ abstraktaj kvalitoj (eleganteco,​ malrapideco). Kiam ilin modifas nombro aŭ alia kvanta vorto, oni ofte aldonas mezurunuon por klareco. Ekzemple:
 +
 +  * la acua; alga acua; **tre tases de** acua – la akvo; iom da akvo; tri tasoj da akvo
 +  * lenio; multe lenio; **du pesos de** lenio – ligno; multe da ligno; du pecoj da ligno
 +
 +Nenombreblajn substantivojn oni povas tamen uzi nombreble. Ili tiam prezentas apartajn ekzemplojn aŭ okazojn:
 +
 +  * Du **cafes**, per favore. – Du kafojn, mi petas.
 +  * Me ia proba multe **cesos**. – Mi gustumis multajn fromaĝojn.
 +  * On no pote compara la **belias** de Paris e Venezia. – Oni ne povas kompari la belecojn de Parizo kaj Venecio.
 +
 +===== Sekso =====
 +
 +Substantivoj kutime ne indikas sian sekson. Por distingi la seksojn, oni uzas la adjektivojn **mas** kaj **fema**:
 +
 +  * **un cavalo mas** – virĉevalo
 +  * **un cavalo fema** – ĉevalino
 +
 +Sed ĉe kelkaj vortoj por parencoj, oni indikas virojn per **-o** kaj inojn per **-a**:
 +
 +  * **avo**, **ava** – avo, avino
 +  * **fio**, **fia** – filo, filino
 +  * **neto**, **neta** – nepo, nepino
 +  * **sobrino**,​ **sobrina** – nevo, nevino
 +  * **sposo**, **sposa** – edzo, edzino
 +  * **tio**, **tia** – onklo, onklino
 +  * **xico**, **xica** – knabo, knabino
 +
 +Krome, ĉe kelkaj paroj oni uzas malsamajn vortojn por la du seksoj:
 +
 +  * **cavalor**,​ **dama** – kavaliro, damo
 +  * **dio**, **diva** – dio, diino
 +  * **om**, **fem** – viro, virino
 +  * **padre**, **madre** – patro, patrino
 +  * **re**, **rea** – reĝo, reĝino
 +  * **senior**, **seniora** – sinjoro, sinjorino
 +  * **frate**, **sore** – frato, fratino
 +
 +La malofta sufikso **-esa** formas la inan varianton de kelkaj historiaj sociaj roloj:
 +
 +  * **abade**, **abadesa** – abato, abatino
 +  * **baron**, **baronesa** – barono, baronino
 +  * **conte**, **contesa** – grafo, grafino
 +  * **duxe**, **duxesa** – duko, dukino
 +  * **imperor**,​ **imperoresa** – imperiestro,​ imperiestrino
 +  * **marci**, **marcesa** – markizo, markizino
 +  * **prinse**, **prinsesa** – princo, princino
 +  * **tsar**, **tsaresa** – caro, carino
 +
 +===== Substantivaj vortgrupoj =====
 +
 +Substantiva vortgrupo konsistas el substantivo kaj ties modifiloj: [[difiniloj]],​ kiuj staras antaŭ la substantivo,​ kaj [[adjektivoj]] kaj [[prepozicioj|prepoziciaj vortgrupoj]],​ kiuj sekvas ĝin.
 +
 +La du plej gravaj substantivaj vortgrupoj en [[frazoj|frazo]] estas la **subjekto** kaj la **objekto**. La subjekto antaŭas la verbon, kaj la objekto sekvas la verbon. Aliajn substantivajn vortgrupojn oni kutime enkondukas per [[prepozicioj]] por klari ilian rolon.
 +
 +Substantiva vortgrupo devas normale enhavi difinilon – eble nur la pluralmontrilon **-s**. Sed tiu ĉi regulo ne aplikas al propraj nomoj, al la nomoj de semajntagoj,​ monatoj, kaj lingvoj, kaj al nenombreblaj substantivoj:​
 +
 +  * **Desembre** es calda en **Australia**. – Decembro estas varma en Aŭstralio.
 +  * **Nederlandes** es me lingua orijinal. – La nederlanda estas mia origina lingvo.
 +  * Me gusta **pan**. – Mi ŝatas panon.
 +
 +Oni ofte malstreĉas la regulon ankaŭ, kiam la substantiva vortgrupo sekvas prepozicion,​ aparte en fiksaj esprimoj:
 +
 +  * El es la comandor **de polisia**. – Li estas la policestro.
 +  * Me no gusta come **bur de aracide**. – Mi ne ŝatas manĝi ternuksbuteron.
 +  * Nos vade **a scola**. – Ni iras al la lernejo.
 +  * Acel es un problem **sin solve** en matematica. – Tio estas sensolva problemo en matematiko.
 +  * Un virgula pare nesesada **per claria**. – Komo ŝajnas necesa por klareco.
 +
 +Adjektivo aŭ difinilo povas esti modifita de antaŭmetita [[adverboj|adverbo]]. Ĉar adverboj aspektas kiel adjektivoj, sinsekvajn adjektivojn oni kutime apartigas per komoj aŭ **e**. Parole, la frazmelodio klarigas la diferencon:
 +
 +  * **Sola un** poma **multe putrida** ia resta. – Restis nur tre putra pomo.
 +  * Me ia encontra un fem **bela intelijente**. – Mi renkontis virinon bele inteligentan.
 +  * Me ia encontra un fem **bela, joven, e intelijente**. – Mi renkontis virinon belan, junan, kaj inteligentan.
 +
 +Foje substantivo nur simbolas iun ajn membron de sia klaso. En tiaj okazoj ne multe gravas, ĉu oni uzas **la** aŭ **un**, aŭ ĉu la substantivo estas plurala aŭ singulara:
 +
 +  * **La arpa** es un strumento musical. – La harpo estas muzikilo.
 +  * **Un arpa** es un strumento musical. – Harpo estas muzikilo.
 +  * **Arpas** es strumentos musical. – Harpoj estas muzikiloj.
 +
 +[[pronomes|Pronomo]] estas aparta varianto de substantiva vortgrupo. Normale oni ne povas modifi pronomojn.
 +
 +===== Apozicio =====
 +
 +Oni diras, ke du substantivaj vortgrupoj estas en **apozicio**,​ kiam unu rekte sekvas la alian kaj ambaŭ prezentas la saman ulon aŭ aĵon. Plej ofte, la dua vortgrupo //​identigas//​ la ulon aŭ aĵon:
 +
 +  * la rio **Amazon** – la rivero Amazono
 +  * la mar **Pasifica** – la oceano Pacifiko
 +  * la isola **Skye** – la insulo Skye
 +  * la Universia **Harvard** – la Universitato Harvard
 +  * la Funda **Ford** – la Fondaĵo Ford
 +  * Re **George 5** – reĝo Georgo la 5-a
 +  * San **Jacobo major** – Sankta Jakobo la pli aĝa
 +  * Piotr **la grande** – Petro la Granda
 +  * me ami **Simon** – mia amiko Simon
 +  * la parola **"​inverno"​** – la vorto "​inverno"​
 +  * la libro **//La prinse peti//** – la libro //La eta princo//
 +  * un arbor **eucalipto** – eŭkalipta arbo
 +
 +Akronimoj kaj unuopaj literoj povas rekte sekvi substantivon por modifi ĝin:
 +
 +  * La disionario es ance disponable como un fix **PDF**. – La vortaro disponeblas ankaŭ kiel PDF-dosiero.
 +  * El ia porta un camisa **T** blu de escota **V**. – Ŝi portis bluan T-ĉemizon kun V-forma dekoltaĵo.
 +
 +Foje oni uzas du substantivojn samtempe por nomi aĵon aŭ ulon. Tiaokaze, oni kunigas la substantivojn per dividstreko:​
 +
 +  * un produor-dirijor – produktoro-reĝisoro
 +  * un primador-scanador – printilo-skanilo
 +
 +En ĉiuj tiaj okazoj, oni aldonas la pluralan **-s** aŭ **-es** al ambaŭ substantivoj:​
 +
 +  * la statos membros – la membroŝtatoj
 +  * produores-dirijores – produktoroj-reĝisoroj
 +
 +Speciala okazo rilatas al la verbo **nomi** (kiu signifas "​nomi"​):​
 +
 +  * Nos ia nomi el **Orion**. – Ni nomis lin Oriono.
 +  * Me nomi esta forma **un obelisce**. — Mi nomas ĉi tiun formon obelisko.
 +
  
gramatica/eo/substantivoj.txt · Editada: 2019/08/10 11:57 par Simon