Utiles de conta

Utiles de pajeria


gramatica:eo:pronomoj

Diferes

Esta mostra la diferes entre du revisas de la paje.

Lia a esta compara

Revisa presedente a ambos lados Revisa presedente
gramatica:eo:pronomoj [2019/07/15 15:47]
Simon
gramatica:eo:pronomoj [2019/08/10 11:58] (corente)
Simon [Pronomoj]
Linia 1: Linia 1:
 +{{page>​naviga}}
 +
 +====== Pronomoj ======
 +
 +**Pronomo** estas vorto, kiu anstataŭas pli longan [[substantivoj#​substantivaj_vortgrupoj|substantivan vortgrupon]].
 +
 +===== Personaj pronomoj =====
 +
 +  * **me** – mi, min
 +  * **tu** – vi, vin //(unu persono)//
 +  * **el** – li, ŝi, lin, ŝin
 +  * **lo** – ĝi, ĝin
 +  * **nos** – ni, nin
 +  * **vos** – vi, vin //(pli ol unu persono)//
 +  * **los** – ili, ilin
 +
 +**Tu** estas singulara kaj **vos** estas plurala en ĉiuj situacioj, kaj formalaj kaj neformalaj.
 +
 +**El** estas uzata por indiki homojn kaj tiajn bestojn kiel mamuloj kaj birdoj. Oni povas ĝin apliki metafore ankaŭ al aliaj bestoj, robotoj, la luno, ŝtormoj, ktp.
 +
 +**Lo** estas uzata por indiki aĵojn, simplajn bestojn, ideojn, konceptojn, ktp.
 +
 +**Los** estas uzata kiel la pluralo de kaj **el** kaj **lo**.
 +
 +Elefeno kutime no distingas "​li"​ kaj "​ŝi"​. La formoj **elo** ("​li"​) kaj **ela** ("​ŝi"​) estas maloftaj, sed oni povas uzi ilin por eviti troan ripetiĝon de la nomoj de homoj, kiam oni parolas pri viro kaj virino en la same kunteksto.
 +
 +Personan pronomon oni povas sekvigi per [[subfrazoj#​rilataj_subfrazoj|rilata subfrazo]]. Se la signifo restas klara, oni povas ellasi la pronomon, lasante la rilatan pronomon fari duoblan laboron:
 +
 +  * El recorda sempre la nomes de **los ci** el ia encontra. – Li ĉiam memoras la nomojn de tiuj, kiujn li renkontis.
 +  * Me respeta **tu, ci** es tan saja. – Mi respektas vin, kiu estas tiel saĝa.
 +  * **El ci** osa, gania. – Tiu, kiu aŭdacas, gajnas.
 +  * **Ci** osa, gania. – Kiu aŭdacas, gajnas.
 +
 +**On** estas ĝenerala nedifina pronomo, kiel "​oni"​ en Esperanto. Ĝi indikas "homoj ĝenerale"​ aŭ "iu arbitra homo". Ĝi ofte evitas la bezonon de pasiva verbo:
 +
 +  * **On** dise ce tu va parti. – Oni diras, ke vi foriros.
 +  * **On** debe repete la verbo. – Oni devus ripeti la verbon. / La verbo devus esti ripetita.
 +
 +**Se** estas la refleksiva pronomo por la tria persono, kaj singulare kaj plurale. Ĝi indikas la subjekton de la aktuala verbo, sed estas mem neniam la subjekto:
 +
 +  * El limpi **se**. – Ĝi purigas sin.
 +  * Los lava **se**. – Ili lavas sin.
 +
 +La posedaj pronomoj ("la mia", "la via", ktp) estas la [[difiniloj#​posedaj_difiniloj|posedaj difiniloj]] ("​mia",​ "​via",​ ktp), enkondukitaj de **la**:
 +
 +  * Me ia trova me libros, ma tu no ia trova **la tuas**. – Mi trovis miajn librojn, sed vi ne trovis la viajn.
 +  * Lo es ance plu grande ca **la mea**. – Ĝi estas ankaŭ pli granda ol la mia.
 +  * No toca acel jueta! Lo no es **la tua**. – Ne tuŝu tiun ludilon! Ĝi ne estas via!
 +
 +===== Difinilaj pronomoj =====
 +
 +Ĝuste kiel oni povas ŝanĝi [[adjektivoj|adjektivon]] al [[substantivoj|substantivo]],​ tiel oni povas ŝanĝi plej multajn [[difiniloj|difinilojn]] al pronomoj. La pronomoj **esta**, **acel**, kaj **otra** povas ĉiam akcepti la pluraligan **-s**. Kelkaj aliaj pronomoj povas ankaŭ akcepti **-s**, se tio pli klarigas la frazon.
 +
 +  * **tota**, **totas** – ĉio, ĉiom, ĉiuj //(kune)//
 +  * **ambos** – ambaŭ
 +  * **esta**, **estas** – ĉi tiu, ĉi tiuj
 +  * **acel**, **aceles** – tiu, tiuj
 +  * **cualce**, **cualces** – iu ajn
 +  * **cada** – ĉiu //​(individue)//​
 +  * **alga**, **algas** – iuj, iom, kelkaj
 +  * **cual** – kiu, kiuj, kio
 +  * **multe**, **multes** – multaj, multe
 +  * **poca**, **pocas** – malmultaj, malmulte
 +  * **plu** – pli multaj, pli multe
 +  * **la plu** – plej multaj, plej multe
 +  * **min** – malpli multaj, malpli multe
 +  * **la min** – malplej multaj, malplej multe
 +  * **un/la otra**, **otras** – alia, aliaj
 +  * **la mesma** – la sama
 +  * **un tal** – tia
 +
 +Ekzemploj:
 +
 +  * **Estas** aspeta bela! – Ĉi tiuj aspektas bele!
 +  * Prende **cualce**. – Prenu iun ajn (el aro).
 +  * Me no vole judi, car me gusta egal **cada**. – Mi ne volas juĝi, ĉar mi ŝatas ĉiun egale.
 +  * Me vole grasia **cada de esta persones**. – Mi volas danki ĉiun el tiuj ĉi homoj.
 +  * **Alga(s)** pensa ancora ce la mundo es plata. – Kelkaj (homoj) ankoraŭ pensas, ke la mondo estas plata.
 +  * Tu ia versa mal la vino. **Alga** es sur la table. – Vi malbone verŝis la vinon. Iom estas sur la tablo.
 +  * **Multe(s)** de nos es programores. – Multaj el ni estas programistoj.
 +  * Me no ia regarda **multe(s) de acel filmas**. – Mi ne rigardis multajn el tiuj filmoj.
 +  * Me reconose **poca(s)** de la persones en la fola. – Mi rekonas malmultajn de la homoj en la amaso.
 +  * **Plu** va ariva pronto. – Pli multaj alvenos baldaŭ.
 +  * Alga parolas es clar, ma on no pote leje fasil **la plu**. – Iuj vortoj estas klaraj, sed oni ne povas facile legi la plej multajn.
 +  * Tu ave **min** ca me. – Vi havas pli malmulte ol mi.
 +  * Me vole bonveni **tota(s) de vos**. – Mi volas bonvenigi ĉiujn el vi / vi ĉiujn.
 +  * Me ia compra sinco libros nova, ma me ia lasa **tota(s)** en la bus. – Mi aĉetis kvin novajn librojn, sed mi lasis ĉiujn en la buso.
 +  * **Ambos** de la enfantes jua felis. – Ambaŭ el la infanoj ludas feliĉe.
 +
 +La [[nombroj|nombrovortojn]] oni povas uzi kiel pronomojn por indiki grupojn de specifa grandeco. Tiuj pronomoj kutime ne akceptas la pluraligan **-s** kaj ne bezonas difinilojn:
 +
 +  * **Tre** de mea amis va ariva a esta sera. – Tri el miaj amikoj alvenos ĉi-vespere.
 +  * Cuanto pizas tu ia come? – Kiom da picoj vi manĝis?
 +    * **Cuatro**! – Kvar!
 +  * La **cuatro** de nos va come en junta. – Ni kvar manĝos kune.
 +  * **Un** de mea gatos manca. – Mankas unu el miaj katoj.
 +  * La **tre** ia abita en la mesma aparte. – La tri loĝis en la sama apartamento.
 +
 +Por indiki neprecizajn oblojn de nombroj kiel **sento**, **mil**, aŭ **milion**, oni aldonas la pluraligan **-s**:
 +
 +  * On ia vide **miles** de persones a la conserta. – Miloj da homoj ĉeestis la koncerton.
 +  * A cada anio, **miliones** migra a otra paises. – Ĉiujare milionoj migras en aliajn landojn.
 +  * On ia vacui **miles de plu** persones de locas inondada par la deluvias. – Oni evakuis milojn da kromaj homoj el regionoj superakvitaj de la inundoj.
 +  * On pote fatura **plu sentos** per servi. – Oni povas pagigi pliajn centojn kontraŭ servado.
 +
 +Oni ne povas ŝanĝi **la** al pronomo. Oni uzas **el** kaj **los** anstataŭe:
 +
 +  * La casa de mea padre es plu grande ca **el** de mea frate. – La domo de mia patro estas pli granda ol tiu de mia frato.
 +  * El es ance plu grande ca **lo** cual me intende compra. – Ĝi estas ankaŭ pli granda ol tiu, kiun mi intencas aĉeti.
 +
 +Oni ne povas uzi **no** kiel pronomon, sed ĝi ja formas **[[#​aliaj_pronomoj|nun]]** kaj **no cosa**. Ankaŭ la nombrovorton **zero** oni povas uzi kiel pronomon.
 +
 +La idiomaĵa esprimo **la un la otra** signifas "unu la alian"​. Ĝi havas variantojn kiel **la un o la otra** (unu aŭ la alia), **la un pos la otra** (unu post alia), kaj **la un sur la otra** (unu sur alia):
 +
 +  * La xicos colpa **la un la otra**. – La knaboj batas unu la alian.
 +  * Me pila me crepes **la un sur la otra**. – Mi amasigas miajn krespojn unu sur alian.
 +
 +En iuj frazoj, pronomon tuj sekvas [[verboj|verbo]],​ tiel ke oni riskas miskompreni la pronomon kiel difinilon sekvitan de [[verboj#​verboj_kiel_substantivoj|verbo reuzita kiel substantivo]]. Ekzemple, senkuntekste oni ne povas certiĝi, ĉu **acel veni de Italia** signifas "tiu veno de Italio"​ aŭ "tio venas de Italio"​. En plej multaj kazoj, la kunteksto tute evidentigas la celon. Sed Elefen-komencantoj kaj tiuj, kiuj deziras eviti esti miskomprenataj,​ povas aldoni simplan substantivon – kiel **person** aŭ **cosa** – post la difinilo anstataŭ ĝin pronomigi:
 +
 +  * **Acel cosa** veni de Italia. – Tiu afero venas de Italio.
 +  * Recorda ce **alga persones** (o **algas**) abita en sua auto. – Memoru, ke iuj personoj loĝas en sia aŭto.
 +
 +Kelkfoje oni volas klarigi, ke la deverba substantivo //ne// estas verbo. Ĉe vortoj kiel **alga**, **multe**, kaj **poca**, oni povas aldoni **de** inter la difinilo kaj la substantivo;​ la difinilo tiam fariĝas pronomo, sed la substantivo ne fariĝas verbo. Ĉe aliaj difiniloj, kiel **esta** kaj **acel**, oni povas aldoni **la** antaŭ la difinilo:
 +
 +  * La profesor ia demanda **alga de atende**. – La profesoro petis iom da atento.
 +  * **Multe de labora** pote es evitada. – Multe da laboro povas esti evitita.
 +  * **La esta deside** no es un bon resulta. – Tiu ĉi decido ne estas bona rezulto.
 +
 +===== Demandaj pronomoj =====
 +
 +Elefeno havas di pronomojn, kiujn oni uzas por krei [[demandoj|demandojn]]:​
 +
 +  * **cual**? – kiu?, kio? (= **cual cosa**?)
 +  * **ci**? – kiu? (= **cual person**?)
 +
 +**Ci** estas nur pronomo, kaj oni ne uzu ĝin kiel difinilon.
 +
 +**Cual** estas baze difinilo, sed oni ofte uzas ĝin ankaŭ kiel pronomon, se oni akceptas [[#​difinilaj_pronomoj|la malgrandan riskon de malkompreno]] ĉe esprimoj kiel **cual veni de Italia**.
 +
 +Ekzemploj:
 +
 +  * **Cual** tu gusta? – Kiun (el ĉi tiuj ebloj) vi ŝatas?
 +  * **Cual** tu prefere, la rojas o la verdes? – Kiujn vi preferas, la ruĝajn aŭ la verdajn?
 +  * **Ci** vole es un milionor? – Kiu volas esti milionulo?
 +  * Tu vade a la sinema con **ci**? – Kun kiu vi iras al la kinejo?
 +  * **Ce** es en la caxa? – Kio estas en la skatolo?
 +  * Vos prefere **ce**? – Kion vi preferas?
 +  ​
 +
 +Oni uzas **ci** e **cual** ankaŭ en [[demandoj#​nerektaj_demandoj|nerektaj demandoj]].
 +
 +===== Rilataj pronomoj =====
 +
 +**Cual** e **ci** funkcias ankaŭ kiel rilataj pronomoj, enkondukante [[subfrazoj#​rilataj_subfrazoj|rilatan subfrazon]]:​
 +
 +  * **cual** – kiu, kiun
 +  * **ci** – kiu, kiun (= **la person cual**...)
 +
 +La rilata pronomo por homo estas **ci**. La rilata pronomo por aĵo estas **cual**:
 +
 +  * Esta es la fem de **ci** me ia compra mea auto. – Ĉi tiu estas la virino, de kiu mi aĉetis mian aŭton.
 +  * La fem de **ci** me ia oblida sua nom es denova a la porte. – La virino, kies nomo mi forgesis, estas denove ĉe la pordo.
 +  * A, vide la patetas **ci** segue sua madre! – Ha, vidu la anasidojn, kiuj sekvas sian patrinon!
 +  * La libro **cual** me leje es tro longa. – La libro, kiun mi legas, tro longas.
 +  * La casa en **cual** nos abita es tro peti. – La domo, en kiu ni loĝas, estas tro malgranda.
 +  * La superstisios – me gusta esta parola! – **cual** me ia investiga es riable. – La superstiĉoj – mi ŝatas tiun vorton! –, kiujn mi esploris, estas ridindaj.
 +  * El esperia un sonia **cual** el teme. – Ŝi spertas sonĝon, kiun ŝi (ankaŭ) timas.
 +  * //​Komparu://​ El esperia un sonia ce el teme. – Ŝi spertas sonĝon, ke ŝi timas. (Ŝi timas en la sonĝo.)
 +
 +Ĉe iuj rilataj subfrazoj, la ĉeffrazo preterlasas la substantivon,​ kiun la subfrazo priskribas. La rilata pronomo mem okupas la lokon de tiu substantivo. Tiam oni povas uzi **lo cual** anstataŭ **cual** kaj **el ci** anstataŭ **ci**, se oni volas eviti konfuzon:
 +
 +  * Acel es **lo cual** me ia comprende. – Tio estas tio, kion mi komprenis.
 +  * Me comprende **lo sur cual** on ia instrui me. – Mi komprenas tion, pri kio oni instruis min.
 +  * Me no recorda **(el) ci** me ia vide. – Mi ne memoras tiun, kiun mi vidis.
 +  * Me no recorda **(el) a ci** me ia parla. – Mi ne memoras tiun, al kiu mi parolis.
 +
 +===== Aliaj pronomoj =====
 +
 +Ekzistas kvar specialaj pronomoj por indiki homojn. Oni uzas ilin nur singulare:
 +
 +  * **algun** – iu (homo) (= **alga un**, **alga person**)
 +  * **cualcun** – iu ajn (homo) (= **cualce un**, **cualce person**)
 +  * **cadun** – ĉiu (homo, individue) (= **cada un**, **cada person**)
 +  * **nun** – neniu (homo) (= **no un**, **no person**)
 +
 +Ekzemploj:
 +
 +  * **Algun** entre nos es la asasinor. – Iu inter ni estas la murdinto.
 +  * Dise acel broma a **cualcun**,​ e el va rie. – Diru tiun ŝercon al iu ajn, kaj tiu ridos.
 +  * **Cadun** debe reseta un premio. – Ĉiu devas ricevi premion.
 +  * Me senta en la atrio per un ora, e **nun** ia parla a me. – Mi sidas unu horon en la vestiblo, kaj neniu parolis al mi.
 +
 +La respondaĵoj de **algun**, **cualcun**,​ **cadun**, kaj **nun** por aĵoj estas **alga cosa** (io), **cualce cosa** (io ajn), **cada cosa** (ĉiu aĵo, individue), kaj **no cosa** (nenio).
 +
 +===== Pronomaj vortgrupoj =====
 +
 +Pronomojn oni normale ne modifas per [[difiniloj|difiniloj]] aŭ [[adjektivoj|adjektivoj]],​ sed oni ja povas modifi ilin per [[prepozicioj|prepoziciaj vortgrupoj]]:​
 +
 +  * **Nos en la sindicato** esije plu diretos. – Ni en la sindikato postulas pli da rajtoj.
 +  * **Tota de la lenio** es danada. – Ĉiom el la ligno estas difektita. / La tuta ligno estas difektita.
 +  * **La plu de esta linguas** es difisil. – Plej multaj el ĉi tiuj lingvoj malfacilas.
  
gramatica/eo/pronomoj.txt · Editada: 2019/08/10 11:58 par Simon