Utiles de conta

Utiles de pajeria


gramatica:eo:nombroj

Diferes

Esta mostra la diferes entre du revisas de la paje.

Lia a esta compara

Revisa presedente a ambos lados Revisa presedente
gramatica:eo:nombroj [2019/08/10 12:01]
Simon [Subfrazoj]
gramatica:eo:nombroj [2019/08/10 12:02] (corente)
Simon [Subfrazoj]
Linia 1: Linia 1:
 +{{page>​naviga}}
 +
 +====== Nombroj ======
 +
 +===== Kardinalaj nombrovortoj =====
 +
 +La bazaj kardinalaj nombrovortoj estas:
 +
 +  * **zero** – nul
 +  * **un** – un
 +  * **du** – du
 +  * **tre** – tri
 +  * **cuatro** – kvar
 +  * **sinco** – kvin
 +  * **ses** – ses
 +  * **sete** – sep
 +  * **oto** – ok
 +  * **nove** – naŭ
 +  * **des** – dek
 +  * **sento** – cent
 +  * **mil** – mil
 +  * **milion** – miliono
 +
 +Nombrojn ĝis 999 oni skribas kiel unuopajn vortojn el ĝis tri eroj, ligitaj per dividstreko. Ĉiu ero prezentas ciferon, kaj konsistas el kardinala nombrovorto inter **un** kaj **nove**, kun **des** aŭ **sento** aldonita ĉefine, se la cifero prezentas dekoblon aŭ centoblon. Unuopajn oblojn de dek kaj cent oni esprimas per nur **des** kaj **sento**, sen iu mencio de **un**. La erojn per nulaj obloj (kiel la "​0"​ en "​209"​) oni entute ellasas.
 +
 +  * **des-un** – 11
 +  * **des-du** – 12
 +  * **des-nove** – 19
 +  * **dudes** – 20
 +  * **dudes-un** – 21
 +  * **dudes-sinco** – 25
 +  * **sento-un** – 101
 +  * **sento-des-du** – 112
 +  * **tresento-dudes-un** – 321
 +  * **cuatrosento** – 400
 +  * **novesento-sinco** – 905
 +
 +**Mil** kaj **milion** estas ĉiam skribitaj kiel sendependaj vortoj, disigante ĉiun grupon el tri ciferoj:
 +
 +  * **mil setesento-sesdes-tre** – 1763
 +  * **du mil un** – 2001
 +  * **tre mil des-cuatro** – 3014
 +  * **cuatrodes-sinco mil sessento-setedes-oto** – 45(~)678
 +  * **novesento-otodes-sete milion sessento-sincodes-cuatro mil tresento-dudes-un balones roja** – 987(~)654(~)321 ruĝaj balonoj
 +
 +Kiam oni skribas nombrojn per ciferoj, Elefeno metas spaceton inter ĉiu grupo el tri ciferoj, kiel montrite ĉi-supre. La decimalan signon oni skribas kiel aŭ punkton aŭ virgulon laŭprefere,​ kaj simile oni prononcas ĝin kiel aŭ **punto** aŭ **virgula**. Ciferojn post la decimala signo oni simple listigas:
 +
 +  * **tre punto un cuatro un ses** – 3.1416
 +  * **du virgula zero nove** – 2,09
 +
 +Negativajn nombrojn oni esprimas per **min**:
 +
 +  * **min sinco grados** – minus kvin gradoj
 +
 +===== Miloj da milionoj =====
 +
 +La vorto "​biliono"​ povas signifi aŭ mil milionojn aŭ milionon da milionoj, depende de la kulturo. Similaj problemoj trafas "​trillion",​ "​quadrillion",​ ktp. Por eviti konfuzon, Elefeno preferas esprimi tiajn nombrojn plene:
 +
 +  * **mil milion** –  1(~)000(~)000(~)000 (unu kun naŭ nuloj, 10⁹)
 +  * **milion milion** – 1(~)000(~)000(~)000(~)000 (10¹²)
 +  * **mil milion milion** – 1(~)000(~)000(~)000(~)000(~)000 (10¹⁵)
 +
 +La vortoj **bilion**, **trilion**,​ **cuadrilion**,​ ktp ja ekzistas en Elefeno, sed parolanto, kiu uzas ilin, zorge klarigu la celitan signifon.
 +
 +En scienca verkado la plej klara eblo estas uzi la internaciajn prefiksojn:
 +
 +  * **giga-** – 10⁹
 +  * **tera-** – 10¹²
 +  * **peta-** – 10¹⁵
 +  * **exa-** – 10¹⁸
 +  * **zeta-** – 10²¹
 +  * **iota-** – 10²⁴
 +
 +===== Ordaj nombrovortoj =====
 +
 +Kiam nombrovorto staras //antaŭ// substantivo,​ ĝi estas kardinala nombrovorto kaj indikas kvanton:
 +
 +  * **tre** omes e **cuatro** femes – tri viroj kaj kvar virinoj
 +
 +Sed kiam nombrovorto //sekvas// substantivon,​ ĝi estas orda nombrovorto kaj indikas lokon en sinsekvo:
 +
 +  * la **om tre** – la tria viro
 +  * la **pato ses** – la sesa anaso
 +  * la **paje un** – la unua paĝo, paĝo unu
 +
 +**Prima** estas ofta alternativo de orda **un**, sed oni ne povas ĝin uzi por pli altaj numeroj, kiuj hazarde finiĝas per la cifero "​1":​
 +
 +  * la **paje prima** – la unua paĝo
 +  * sala **sento-un** – ĉambro 101
 +
 +Oni povas uzi **numero** kiel lokokupan substantivon por subteni ordan nombrovorton:​
 +
 +  * El es **numero tre**. –  Li estas numero tri / Li estas tria.
 +  * A cual paje tu es? Me es a **numero setedes**. – Ĉe kiu paĝo vi estas? Mi estas ĉe numero sepdek.
 +  * **Numero tre**, me vole grasia la furnores de come. – Trie, mi volas danki la proviantistojn.
 +
 +===== Onoj =====
 +
 +Unu uzo de la sufikso **-i** estas formi vortojn por onaj nombroj:
 +
 +  * **dui** – duono
 +  * **tri** – triono
 +  * **cuatri** – kvarono
 +  * **desi** – dekono
 +  * **des-dui** – dek-duono
 +  * **cuatrodesi** – kvardekono
 +  * **senti** – centono
 +  * **tresento-sesdeso-sinci** – 1/365
 +  * **mili** – 1/1000
 +  * **dudes-mili** – 1/20(~)000
 +
 +Onoj sekvas la regulojn por ordinaraj [[substantivoj|substantivoj]]:​
 +
 +  * **un tri** de la tarte – triono de la torto
 +  * **du tris** de la tarte – du trionoj de la torto
 +  * **esta tri ardeda** de la tarte – ĉi tiu bruligita triono de la torto
 +  * **un cuatri** de un sentenio – kvarono de jarcento
 +  * **tre tredes-duis** de un diton – tri tridek-duonoj el colo
 +
 +Oni povas indiki onojn en kelkaj aliaj manieroj:
 +
 +  * **tre e un dui** oras – tri kaj duona horoj
 +  * tre oras e **un dui** – tri horoj kaj duono
 +  * **sete e un dui** milion anios = sep kaj duona milionoj da jaroj
 +  * **des persentos** de la popla = dek procentoj/​elcentoj de la popolo
 +  * **des sentis** de la popla = dek centonoj de la popolo
 +  * **du punto sete sinco oto** metres = 2,758 metroj
 +
 +Por scienca verkado, internaciaj prefiksoj disponeblas:​
 +
 +  * **desi-** (d) – 1/10
 +  * **senti-** (c) – 1/100
 +  * **mili-**(m) – 10⁻³
 +  * **micro-** (μ) – 10⁻⁶
 +  * **nano-** (n) – 10⁻⁹
 +  * **pico-** (p) – 10⁻¹²
 +  * **femto-** (f) – 10⁻¹⁵
 +  * **ato-** (a) – 10⁻¹⁸
 +  * **zepto-** (z) – 10⁻²¹
 +  * **iocto** (y) – 10⁻²⁴
 +
 +===== Obloj =====
 +
 +La sufikso **-uple** formas vortojn por nombraj obloj kaj opoj:
 +
 +  * **duple** – duoblo, duopo, paro
 +  * **truple** – trioblo, triopo
 +  * **cuatruple** – kvaroblo, kvaropo
 +
 +Vortgrupoj kun **ves** aŭ **veses** esprimas kiomfoje io okazas:
 +
 +  * **a un ves** – unufoje
 +  * **a du veses** – dufoje
 +  * **a tre veses** – trifoje
 +
 +**Ves** ne esprimas [[#​aritmetiko|aritmetikan multiplikon]].
 +
 +===== Aritmetiko =====
 +
 +Adicion oni esprimas per **plu** aŭ **e**:
 +
 +  * Un **plu** un es du. – Unu plus unu estas du.
 +  * Du **e** du no es sinco. – Du kaj du ne estas kvin.
 +
 +Subtrahon oni esprimas per **min**:
 +
 +  * Ses **min** tre es tre. – Ses minus tri estas tri.
 +
 +Multiplikon oni esprimas per **multiplida par**, ofte simpligita al nur **par**:
 +
 +  * Du **multiplida par** tre es ses. – Du multiplikite per tri estas ses.
 +  * Ses **par** cuatro es dudes-cuatro. – Sesoble kvar estas dudek kvar.
 +
 +Dividon oni esprimas per **divideda entre**, ofte simpligita al nur **entre**:
 +
 +  * Des **divideda entre** du es sinco. – Dek dividite per du estas kvin.
 +  * Sinco **entre** du es du e un dui. – Kvin dividite per du estas du kaj duono.
 +  * Sinco **entre** du es du punto sinco. – Kvin dividite per du estas 2.5.
 +  * Sinco **entre** du es du virgula sinco. – Kvin dividite per du estas 2,5.
 +
 +Potencojn oni esprimas per **a potia** kaj orda nombrovorto. **Cuadrida** kaj **cubida** estas alternativoj por "​kvadratigita"​ and "​kubigita":​
 +
 +  * Tre **a potia du** es nove. – La dua potenco de tre estas naŭ.
 +  * Tre **cubida** es dudes-sete. – Tri kubigita estas dudek sep.
 +  * des **a potia min nove** – 10⁻⁹
 +  * des **a potia sento** – 10¹⁰⁰
 +
 +Radikojn oni esprimas per **a radis** kaj orda nombrovorto:​
 +
 +  * 256 **a radis cuatro** es 4. – La kvara radiko de 256 estas 4.
 +  * La **radis cuadral** de 64 es 8. – La kvadrata radiko 64 estas 8.
 +  * La **radis cubo** de 27 es 3. – La kuba radiko 27 estas 3.
 +
 +===== Mezuroj =====
 +
 +Fizikajn mezurojn oni povas esprimi diversmaniere:​
 +
 +  * **Cuanto alta es** la tore? – Kiom alta estas la turo?
 +  * **Cuanto de altia** la tore ave? – Kiom da alteco la turo havas?
 +  * La tore **es cuanto alta**? – La turo estas kiom alta?
 +  * La tore **ave cuanto de altia**? – La turo havas kiom da alteco?
 +  * La tore **es 40 metres alta**. – La turo estas 40 metrojn alta.
 +  * La tore **ave 40 metres de altia**. – La turo havas 40 metrojn da alteco.
 +  * La tore **es un metre plu alta ca** la casa. – La turo estas unu metron pli alta ol la domo.
 +  * La tore **ave un metre plu de altia ca** la casa. – La turo havas unu metron pli da alteco ol la domo.
 +  * La tore **es du veses plu alta ca** la casa. – La turo estas dufoje pli alta ol la domo.
 +  * La tore **ave du de la altia de** la casa. – La turo havas dufoje la altecon de la domo.
 +  * La casa **ave un dui de la altia de** la tore. – La domo havas duono de la alteco de la turo.
 +  * La tore **es duple plu alta ca** la casa. – La turo estas duoble pli alta ol la domo.
 +  * La tore **ave duple la altia de** la casa. – La turo havas duoble la altecon de la domo.
 +
 +Baza principo estas, ke oni //havas// altecon (**ave altia**) sed //estas// alta (**es alta**).
 +
 +**40 metres alta** laŭvorte signifas "40 altaj metroj"​ (t.e. la metroj mem estas altaj), sed per natura etendiĝo ĝi alprenas la signifon "40 metroj laŭ alteco"​.
 +
 +La samaj ebloj validas por aliaj mezuroj, kiel ekzemple:
 +
 +  * **larga**, **largia**
 +  * **grande**, **grandia**
 +  * **pesosa**, **pesa**
 +  * **longa**, **longia**
 +  * **longa**, **tempo**
 +  * **vea**, **eda**
 +  * **basa**, **basia**
 +  * **profunda**,​ **profundia**
 +  * **frecuente**,​ **frecuentia**
 +  * **rapida**, **rapidia**
 +  * **densa**, **densia**
  
gramatica/eo/nombroj.txt · Editada: 2019/08/10 12:02 par Simon