Utiles de conta

Utiles de pajeria


gramatica:eo:literoj_kaj_prononco

Diferes

Esta mostra la diferes entre du revisas de la paje.

Lia a esta compara

Revisa presedente a ambos lados Revisa presedente
gramatica:eo:literoj_kaj_prononco [2019/07/16 10:18]
Simon [Majuskloj]
gramatica:eo:literoj_kaj_prononco [2019/08/10 11:57] (corente)
Simon [Literoj kaj prononco]
Linia 1: Linia 1:
 +{{page>​naviga}}
 +
 +====== Literoj kaj prononco ======
 +
 +===== Alfabetoj =====
 +
 +Elefeno uzas la du plej bone konatajn alfabetojn en la mondo: la roma (aŭ latina) kaj la cirila.
 +
 +  * Romaj minuskloj
 +    * **a b c d e f g h i j l m n o p r s t u v x z**
 +  * Romaj majuskloj
 +    * **A B C D E F G H I J L M N O P R S T U V X Z**
 +  * Cirilaj minuskloj
 +    * **а б к д е ф г х и ж л м н о п р с т у в ш з**
 +  * Cirilaj majuskloj
 +    * **А Б К Д Е Ф Г Х И Ж Л М Н О П Р С Т У В Ш З**
 +
 +K, Q, W, kaj Y ne aperas en ordinaraj vortoj. Oni uzas ilin nur por [[vp>​Trascrive|konservi la originajn formojn]] de propraj nomoj kaj alilingvaj vortoj. La samo validas por la diversaj kromaj literoj de la cirila alfabeto.
 +
 +Ankaŭ H ne oftas, sed oni trovas ĝin en iuj fakaj kaj kulturaj terminoj.
 +
 +===== Majuskloj =====
 +
 +Oni uzas majusklon ĉe la komenco de la unua vorto en frazo.
 +
 +Majusklojn oni uzas ankaŭ ĉe la komenco de propraj nomoj. Kiam propra nomo konsistas el pluraj vortoj, oni majuskligas ĉiun vorton – krom malgravaj vortoj kiel **la** kaj **de**:
 +
 +  * Homoj veraj aŭ imagaj, kaj ankaŭ personigitaj bestoj kaj aĵoj
 +    * **Maria**, **San Paulo**, **Barack Obama**, **Jan de Hartog**, **Seniora Braun**, **Oscar de la Renta**, **Mickey Mouse**
 +  * Organizaĵoj,​ ekz. kompanioj, asocioj
 +    * **Ikea**, **Nasiones Unida**, **Organiza Mundal de Sania**
 +  * Politikaj regionoj, ekz. nacioj, ŝtatoj, urboj
 +    * **Frans**, **Atina**, **Site de New York**, **Statos Unida de America**
 +  * Geografiaj lokoj, ekz. riveroj, oceanoj, lagoj, montoj
 +    * **la Alpes**, **Rio Amazon**, **Mar Atlantica**
 +  * Literoj de la alfabeto
 +    * **E**, **N**
 +
 +Sed kun titoloj de artaj kaj literaturaj verkoj, oni majuskligas nur la unuan vorton de la titolo (kune kun iuj propraj nomoj, kiuj ĉeestas):
 +
 +  * **Un sonia de un note de mediaestate** – //​Somermeznokta sonĝo//
 +  * **La frates Karamazov** – //La fratoj Karamazov//
 +  * **Tocata e fuga en D minor** – //Tokato kaj fugo en D minora//
 +
 +Foje, kiel en avertoj, oni uzas majusklojn por EMFAZI tutajn vortojn aŭ vortgrupojn.
 +
 +Elefeno uzas minusklojn tie, kie iuj lingvoj uzas majusklojn:
 +
 +  * Semajntagoj
 +    * **lundi**, **jovedi** – lundo, ĵaŭdo
 +  * Monatoj
 +    * **marto**, **novembre** – marto, novembro
 +  * Festotagoj kaj similaj okazoj ​
 +    * **natal**, **ramadan**,​ **pascua** – Kristnasko, Ramadano, Pasko
 +  * Jarcentoj
 +    * **la sentenio dudes-un** – la dudek-unua jarcento
 +  * Lingvoj kaj popoloj
 +    * **catalan**,​ **xines** – la kataluna, la ĉina
 +  * Mallongigoj
 +    * **lfn**, **pf**
 +
 +===== Liternomoj =====
 +
 +Parole oni uzas la jenajn silabojn por nomi literojn, ekz. kiam oni literumas vorton:
 +
 +  * **a be ce de e ef ge hax i je ka el em en o pe qua er es te u ve wa ex ya ze**
 +
 +Ĉi tiuj estas substantivoj kaj pluraligeblaj:​ **as**, **bes**, **efes**.
 +
 +Skribe oni povas simple prezenti la literon mem, majuskle, eventuale aldonante **-s** por la pluralo:
 +
 +  * **La parola "​matematica"​ ave tre As, du Ms** (prononco: **emes**)**,​ e un E.** – La vorto "​matematica"​ havas tri A-ojn, du M-ojn, kaj unu E.
 +
 +===== Vokaloj =====
 +
 +<WRAP box centeralign>​
 +[[http://​ccgi.esperanto.plus.com/​lfn/​vocales.mp3|Aŭskultu kaj ripetu]] (MP3).
 +</​WRAP>​
 +
 +Oni prononcas la literojn A, E, I, O, kaj U kiel en la hispana aŭ la itala – fakte kiel en Esperanto:
 +
 +| **A** | [a] | vasta antaŭa neronda ​    | **ambasada** |
 +| **E** | [e] | mezvasta antaŭa neronda ​ | **estende** ​ |
 +| **I** | [i] | malvasta antaŭa neronda ​ | **ibridi** ​  |
 +| **O** | [o] | mezvasta malantaŭa ronda | **odorosa** ​ |
 +| **U** | [u] | malvasta malantaŭa ronda | **cultur** ​  |
 +
 +La vokalsonoj toleras iom da variado. Ekzemple, oni povas prononci A kiel [ɑ], E kiel [ɛ] o [ej], kaj O kiel [ɔ] o [ow] sen miskomprenigo.
 +
 +===== Diftongoj =====
 +
 +<WRAP box centeralign>​
 +[[http://​ccgi.esperanto.plus.com/​lfn/​ditongos.mp3|Aŭskultu kaj ripetu]] (MP3).
 +</​WRAP>​
 +
 +Kiam unu vokalo sekvas alian, kutime oni prononcas ilin aparte.
 +
 +Sed kiam la dua vokalo estas I aŭ U, la du vokaloj formas diftongon:
 +
 +| **AI** | [aj] | kiel AJ en Esperanto | **pais** ​     |
 +| **AU** | [aw] | kiel AŬ              | **auto** ​     |
 +| **EU** | [ew] | kiel EŬ              | **euro** ​     |
 +| **OI** | [oj] | kiel OJ              | **seluloide** |
 +
 +Aldoni prefikson ne kreas diftongon: **reuni** [re-uni], **supraindise** [supra-indise]. Pro similaj kialoj, dusilaba prononco estas norma ankaŭ en kelkaj aliaj vortoj: **egoiste** [ego-iste], **proibi** [pro-ibi]. Tiajn vortojn oni indikas en la vortaro, ekz. "​proibi (o-i)"​.
 +
 +La sinsekvo EI maloftas. Normale oni prononcas ĝin kiel du apartajn vokalojn: **ateiste** [ate-iste], **feida** [fe-ida], **reinventa** [re-inventa]. Sed se oni trovas tiun prononcon malfacila, oni povas diri [ej] aŭ eĉ [e] anstataŭe.
 +
 +Kiam I aŭ U staras antaŭ alia vokalo, oni ĝin duonvokaligas – kiel J aŭ Ŭ en Esperanto – en la jenaj okazoj:
 +
 +  * Komence de vorto
 +    * **ioga** [joga], **ueste** [weste]
 +  * Inter du aliaj vokaloj
 +    * **joia** [ʒoja], **ciui** [kiwi], **veia** [veja] ​
 +  * LI, NI entre du aliaj vokaloj
 +    * **folia** [folja], **anio** [anjo] – sed ne en la unua silabo de vorto
 +  * CU, GU antaŭ vokalo
 +    * **acua** [akwa], **cual** [kwal], **sangue** [sangwe]
 +
 +En aliaj okazoj – ekz. **emosia**, **abitual**,​ **plia** – la I aŭ U restas plena vokalo.
 +
 +Kvankam ĉi tiuj reguloj difinas la norman prononcon de diftongoj, oni povas ilin ignori sen konfuzo.
 +
 +===== Konsonantoj =====
 +
 +<WRAP box centeralign>​
 +[[http://​ccgi.esperanto.plus.com/​lfn/​consonantes.mp3|Aŭskultu kaj ripetu]] (MP3).
 +</​WRAP>​
 +
 +La jenaj literoj estas konsonantoj:​
 +
 +| **B** | [b] | kiel B en Esperanto | voĉa dulipa plozivo ​                      | **bebe** ​     |
 +| **C** | [k] | kiel K              | senvoĉa vela plozivo ​                     | **clica** ​    |
 +| **D** | [d] | kiel D              | voĉa denta/​alveola plozivo ​               | **donada** ​   |
 +| **F** | [f] | kiel F              | senvoĉa lipdenta frikativo ​               | **fotografi** |
 +| **G** | [g] | kiel G              | voĉa vela plozivo ​                        | **garga** ​    |
 +| **H** | [h] | kiel H, aŭ silenta ​ | senvoĉa glota frikativo ​                  | **haicu** ​    |
 +| **J** | [ʒ] | kiel Ĵ              | voĉa postalveola frikativo ​               | **jeolojia** ​ |
 +| **L** | [l] | kiel L              | voĉa denta/​alveola laterala alproksimanto | **lingual** ​  |
 +| **M** | [m] | kiel M              | voĉa dulipa nazalo ​                       | **mesma** ​    |
 +| **N** | [n] | kiel N              | voĉa denta/​alveola nazalo ​                | **negante** ​  |
 +| **P** | [p] | kiel P              | voĉa dulipa plozivo ​                      | **paper** ​    |
 +| **R** | [r] | kiel R              | voĉa denta/​alveola trilo                  | **rubarbo** ​  |
 +| **S** | [s] | kiel S              | senvoĉa denta/​alveola frikativo ​          | **sistemes** ​ |
 +| **T** | [t] | kiel T              | senvoĉa denta/​alveola plozivo ​            | **tota** ​     |
 +| **V** | [v] | kiel V              | voĉa lipdenta frikativo ​                  | **vivosa** ​   |
 +| **X** | [ʃ] | kiel Ŝ              | senvoĉa postalveola frikativo ​            | **xuxa** ​     |
 +| **Z** | [z] | kiel Z              | voĉa denta/​alveola frikativo ​             | **zezea** ​    |
 +
 +Notu la jenajn aferojn:
 +
 +  * **C** sonas ĉiam kiel K, neniam kiel S aŭ la esperanta C.
 +  * **F** sonas ĉiam kiel F, neniam kiel V.
 +  * **G** sonas ĉiam kiel la esperanta G, neniam kiel Ĝ.
 +  * **H** povas esti silenta, se parolanto preferas.
 +  * **J** estas [ʒ] same kiel en la franca kaj la portugala: kiel la esperanta Ĵ.
 +  * **N** antaŭ G aŭ C havas la sonon de NG [ŋ] en la angla: **longa**, **ance**. Fina NG, kiel en **bumerang**,​ havas tiun saman sonon: la G silentas.
 +  * **R** havas tiun vibran sonon, kiun ĝi havas en la hispana, la itala, kaj ofte en esperanto.
 +  * **S** sonas ĉiam kiel S, neniam kiel Z.
 +  * **V** havas neniam la sonon de B, malkiel en la hispana.
 +  * **X** estas [ʃ] kiel Ŝ en esperanto.
 +  * **Z** sonas ĉiam kiel Z.
 +
 +Ĉar konsonantoj en iuj kombinoj aŭ lokoj estas malfacilaj por kelkaj parolantoj, Elefeno permesas la jenajn variantojn:
 +
 +  * **J**
 +    * Oni povas prononci J ankaŭ kiel Ĝ [dʒ], se oni preferas.
 +  * **R**
 +    * Aliaj R-sonoj (kiel en la franca, la germana, aŭ la angla) estas akcepteblaj,​ se nur oni povas klare distingi ilin de la aliaj sonoj de Elefeno.
 +  * **X**
 +    * Oni povas prononci ĝin ankaŭ kiel Ĉ [tʃ], se oni preferas.
 +  * **Z**
 +    * Oni povas prononci ĝin ankaŭ kiel C [ts], kiel en la germana kaj la itala, se oni preferas.
 +  * **haicu**, **bahamas**
 +    * Oni povas lasi la H silenta en prononco, se oni preferas: [aicu], [ba-amas].
 +  * **blog**, **club**
 +    * Kelkaj internaciaj vortoj finiĝas per nekutimaj konsonantoj. Por faciligi la prononcon oni povas aldoni finan E: [bloge], [klube].
 +  * **spada**, **strada**
 +    * Iuj vortoj komenciĝas per S antaŭ konsonanto. Se tion oni trovas malfacila, oni povas aldoni komencan E: [espada], [estrada].
 +  * **gnostica**,​ **psicolojia**
 +    * Kelkaj sciencaj vortoj komenciĝas per nekutimaj konsonantgrupoj,​ kiel ekzemple FT, GN, MN, PS, or PT. La unuan konsonanton oni povas lasi silenta: [nostika], [sikoloʒia].
 +
 +===== Fremdaj konsonantoj =====
 +
 +Kiam la alilingvaj konsonantoj aperas en vorto, kutime oni prononcas ilin ĉi tiel:
 +
 +| **K** | [k]        | kiel C   |
 +| **Q** | [k]        | kiel C   |
 +| **W** | [u] aŭ [w] | kiel U   |
 +| **Y** | [i] aŭ [j] | kiel I   |
 +| **Ё** | [jo]       | kiel IO  |
 +| **Й** | [i] aŭ [j] | kiel I   |
 +| **Ц** | [ts]       | kiel TS  |
 +| **Ч** | [tʃ]       | kiel TX  |
 +| **Щ** | [ʃtʃ] ​     | kiel XTX |
 +| **Ы** | [i]        | kiel I   |
 +| **Э** | [e]        | kiel E   |
 +| **Ю** | [ju]       | kiel IU  |
 +| **Я** | [ja]       | kiel IA  |
 +
 +===== Akcento =====
 +
 +<WRAP box centeralign>​
 +[[http://​ccgi.esperanto.plus.com/​lfn/​asentua.mp3|Aŭskultu kaj ripetu]] (MP3).
 +</​WRAP>​
 +
 +Se vorto havas pli ol unu vokalon, unu el la vokaloj havas akcenton (pli fortan prononcon). Ĉi-sube la akcentajn vokalojn indikas __substreko__.
 +
 +La baza regulo estas, ke oni akcentu la vokalon antaŭ la lasta konsonanto de vorto:
 +
 +  * **f__a__lda**
 +  * **int__e__gra**
 +  * **matemat__i__ca**
 +  * **albatr__o__s**
 +  * **ran__u__r**
 +
 +Post aldono de sufikso, la akcento povas moviĝi:
 +
 +  * **matemat__i__ca** (~)→(~) **matematic__a__l**
 +  * **radiogr__a__f** (~)→(~) **radiogr__a__fia** (senŝanĝe)
 +  * **radiogr__a__f** (~)→(~) **radiograf__i__ste**
 +
 +Sed post aldono de la pluraliga **-s**, la akcento ne moviĝas:
 +
 +  * **un f__a__lda** (~)→(~) **du f__a__ldas**
 +  * **un jov__e__n** (~)→(~) **tre jov__e__nes**
 +  * **__a__mbos** – ĉi tiun specialan vorton oni akcentas kvazaŭ pluralon
 +
 +La I aŭ U de diftongo kondutas kiel konsonanto ĉi-rilate:
 +
 +  * **ab__a__ia**
 +  * **c__i__ui**
 +  * **bons__a__i**
 +  * **cac__a__u**
 +
 +Se neniu vokalo antaŭas la lastan konsonanton,​ oni akcentas la unuan vokalon:
 +
 +  * **tr__a__e**
 +  * **f__e__a**
 +  * **t__i__o**
 +  * **pr__o__a**
 +  * **j__u__a**
 +
 +Iuj vortoj havas pli ol unu vokalon post sia lasta konsonanto. Se la vokaloj estas IA, IE, IO, UA, UE, aŭ UO, oni akcentas ankoraŭ la vokalon antaŭ la konsonanto:
 +
 +  * **as__e__ntua**
 +  * **jel__o__sia**
 +  * **r__i__tuo**
 +  * **__a__lio**
 +
 +Sed kiam la finaj vokaloj estas AE, AO, EA, EO, OA, OE, aŭ UI, oni akcentas la unuan vokalon de la paro:
 +
 +  * **con__e__o**
 +  * **id__e__a**
 +  * **sutr__a__e**
 +  * **prod__u__i**
 +
 +(Sed en **est__i__ngui** la U estas duonvokalo laŭ [[#​diftongoj|alia regulo]].)
 +
 +Oni ofte prononcas **ala**, **asi**, **agu**, **ami**, **enemi**, **perce**, **alo**, kaj **ura** akcentante la lastan vokalon kaj ne la unuan. Ambaŭ prononcoj estas akcepteblaj.
 +
 +Kunmetitaj vortoj kiel **parario** kaj **mediadia** retenas la originan akcenton de sia dua elemento.
 +
 +Elefeno ne estas tonlingvo: ĝi ne distingas vortojn per ŝanĝoj de la voĉalto. Tamen unu maniero por montri, ke frazo estas demando, estas fini ĝin per leviĝanta tono:
 +
 +  * **Tu parla portuges?** – kun leviĝanta tono en la fina vorto
 +  * **Tu no parla portuges.** – kun tono ebena aŭ falanta
 +
 +===== Fonotaktiko =====
 +
 +La formojn de ordinaraj vortoj en Elefeno difinas iuj reguloj.
 +
 +Du okazoj de la sama vokalo (kiel **aa**) ne povas apudi unu la alian, krom kie tio rezultas de prefiksado: "​reenvia",​ "​coopera"​. En tiaj okazoj oni prononcas ambaŭ vokalojn.
 +
 +La sinsekvo **ei** troviĝas normale nur en vortoj kun prefikso finiĝanta per **e** (kiel **preistoria** kaj **reincarne**) kaj en vortoj kun sufikso komenciĝanta per **i** (kiel **fein** kaj **veida**). La normala prononco de **ei** estas per du apartaj vokaloj, sed oni povas diri [ej] aŭ [e], se oni preferas.
 +
 +La sinesekvo **ou** ne normale akcepteblas.
 +
 +Se sufikso kreus nevalidan vokalsinsekvon,​ oni eliminas la duan vokalon de la sinsekvo:
 +
 +  * **comedia** + **-iste** (~)→(~) (comediiste) (~)→(~) **comediste** – komediisto
 +
 +Oni permesas nur la jenajn konsonantgrupojn komence de silabo:
 +
 +  * **pr-**, **br-**, **pl-**, **bl-**
 +  * **tr-**, **dr-**
 +  * **cr-**, **gr-**, **cl-**, **gl-**
 +  * **fr-**, **fl-**
 +  * **sl-**
 +  * **sp-**, **st-**, **sc-**
 +  * **sf-**
 +  * **spr-**, **str-**, **scr-**
 +  * **spl-**, **scl-**
 +
 +Oni permesas nur la jenajn konsonantojn fine de silabo, kaj antaŭ ili devas stari vokalo:
 +
 +  * **-f**, **-s**, **-x**
 +  * **-m**, **-n**, **-l**, **-r**
 +
 +Vortmeza konsonantgrupo estas valida, se oni povas ĝin dividi inter du validaj silaboj:
 +
 +  * **encontrante** = **en-con-tran-te**
 +  * **mostrablia** = **mo-stra-bli-a**
 +  * **instinto** = **in-stin-to**
 +
 +Ĉi tiujn regulojn oni povas libere malobei ĉe propraj nomoj, kiel ankaŭ ĉe fakaj, internaciaj,​ aŭ kulturdependaj vortoj.
  
gramatica/eo/literoj_kaj_prononco.txt · Editada: 2019/08/10 11:57 par Simon